hepnotZarf alt türleri: zaman, miktar, yer-yön ve soruda hedef ilişkisi
Konunun mantığı
Zarfı belirlerken hedef sözcüğü ve onun belirttiği unsuru birlikte gösteririz. Bir zarf fiilin veya fiilimsinin gerçekleşmesini belirtebilir; miktar/derece anlamıyla sıfatı ya da başka zarfı da etkileyebilir. Bu yüzden yalnız cümlede fiil bulunmasına veya ne zaman/nasıl sorusuna cevap aramaya dayanan otomatik test yeterli değildir. Sözcük türü, tek sözcüğün bu kullanımındaki görevidir; zarf tümleci ise cümle ögesi incelemesidir. Bir söz grubunun zaman işlevi taşıması, grubun her sözcüğünü ayrı ayrı zarf yapmaz.
Zaman zarfı, gerçekleşmenin zamanını belirtir. Özgün “Dün taramayı bitirdik.” cümlesinde dün, bitirdik eylemini zaman bakımından belirler. Buna karşılık “Önceki hafta taramayı bitirdik.” cümlesinde önceki hafta grubu zaman bildirebilir; bu grup içindeki önceki, hafta adını belirtmektedir. Grubun bütün olarak cümledeki görevi ile içindeki sözcüklerin türü aynı soruyla cevaplanmaz. Zaman bildiren her kuruluşu tek sözcüklü zarf kabul etmek veya grubun her parçasını zarf diye etiketlemek doğru bir kısaltma değildir.
Miktar veya derece zarfında belirlenen hedef bazen fiil, bazen sıfat, bazen başka zarftır. Özgün “Oldukça geniş bir pano hazırladılar.” cümlesinde oldukça, geniş sıfatının derecesini belirtir; panonun adı yerine geçmez. “Görevli epey yavaş ilerledi.” cümlesinde epey, yavaş zarfını derecelendirir; yavaş ise ilerledi fiilinin durumunu belirtir. Bu iki kademeli ilişkide her sözü doğrudan fiile bağlamak hedef farkını gizler. Derece artışı, ölçülmüş kesin bir kat veya sayı verilmediği sürece sayısal oran olarak yorumlanmaz.
Bu derste MEBin okul dil bilgisi sınıflaması seçiliyor: içeri, dışarı, aşağı, yukarı gibi yön sözleri fiili veya fiilimsiyi hâl eki almadan yön bakımından belirttiğinde yer-yön zarfıdır. Özgün “Görevli içeri yürüdü.” kullanımında içeri bu işi yapar. “Görevli içeriye baktı.” cümlesindeki içeriye ise yönelme eki almış ad kullanımıdır; yön anlamının korunması onu aynı sözcük türünde bırakmaz. “Yukarı kat sessizdi.” kuruluşunda yukarı, açık kat adını belirtir. Bu dar sınıflama, bütün çekim eklerinin bütün sözcüklerin türünü değiştirdiği genel kural değildir; zamirlerin durum ekleriyle zamir olarak kalabildiği ayrı örnekler vardır.
Soru zarfı, fiilin gerçekleşme biçimi, zamanı veya miktarı gibi bir yönünü soru yoluyla belirtir. Özgün “Bu çizgiyi nasıl çektin?” sorusunda nasıl, çekme biçimini sorar. “Nasıl bir kalem seçtin?” sorusunda ise nasıl bir, açık kalem adının niteliğini sorar; hedef nasılı yalnız soru cümlesinde bulunduğu için zarf diye seçmeyiz. Her soru sözünün zamir olduğu da doğru değildir. İncelemede önce hedefin neyi belirttiğini okla göster, sonra anlamını adlandır; iki sorunun cevaplarının cümlede farklı görevler taşıyabileceğini denetle. Önceki hızlı/hızlı tren ayrımı zaten vardı; buradaki yeni alt kapsam hedef zinciri, derece ve yön sözünün biçim koşuludur.
Önce hedef oku: zaman fiilin zamanını; miktar sıfatın veya başka zarfın derecesini de belirtebilir. Seçilmiş okul kabulünde içeri yürüdü içeri yer-yön zarfı; içeriye baktı içeriye ad kullanımıdır. Soru cümlesi olmak her soru sözünü zarf yapmaz. Sözcük türü ile cümle ögesi ayrı.
Adım adım bir örnek
Özgün kayıtlar: I “Dün oldukça geniş bir pano hazırladılar.” II “Görevli epey yavaş ilerledi.” İncelenecek sözler dün, oldukça ve epey; genişin pano adını, yavaşın ilerledi fiilini belirttiği açıkça kabul ediliyor.
Hedef oklarını sırayla kur
- Dün→hazırladılar ilişkisi eylemi zaman yönünden belirler; dün zaman zarfıdır.
- Oldukça→geniş→pano zincirinde oldukça, geniş sıfatını derecelendirir; miktar zarfıdır.
- Epey→yavaş→ilerledi zincirinde epey başka zarfın derecesini, yavaş eylemin durumunu belirtir.
Sınır: Bu hedef zinciri, oldukça veya epeye ölçülmüş bir kat sayısı vermez; iki cümlede aynı zaman veya kişi zorunlu değildir.
Hedefi değiştirerek sınıflama eksenini denetle
- Oldukça geniş yerine oldukça yavaş ilerledi denirse oldukça yine miktar zarfı olabilir fakat belirttiği hedef sıfattan zarfa geçer.
- Önceki hafta gibi bir grubun tümü zaman işlevi taşısa da önceki, hafta adını belirten sıfattır.
- Bütün grup için cümle ögesi sorusu ile seçilmiş tek sözcük için tür sorusunu ayrı cevapla.
Sınır: Yeniden yazım zaman ve içerik ayrıntılarını değiştirebilir. Amaç bütün cümleleri eş anlamlı ilan etmek değil, hedef ilişkilerini görünür kılmaktır.
Miktar zarfı aynı kalırken belirttiği sözcüğün türü nasıl değişebilir?
Hatayı bul
“Önceki ay düzenli çalıştık.” cümlesinde önceki ay grubu zamanı bildiriyor. Öğrenci, gruptaki önceki sözcüğünün bu yüzden tek başına zaman zarfı olduğunu söylüyor. İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Söz grubunun bütün olarak zaman işlevini, içindeki her sözcüğün türüyle özdeşleştirmesidir.
Önceki, bu kuruluşta açık ay adını belirtir. Grubun cümlede zaman bildirmesi ile önceki sözcüğünün sıfat görevi ayrı düzeylerdir. Yalnız ne zaman sorusuna grup hâlinde cevap vermek tek sözcüğün türünü belirlemez.
“Oldukça açık bir yönerge yazdı.” cümlesi “Oldukça açık konuştu.” yapılırsa oldukça aynı alt türde kalabilir mi; hedefi ve anlamı bütünüyle aynı mı olur?
Oldukça, iki kuruluşta da miktar/derece zarfı olabilir. İlkinde açık, yönerge adını belirten sıfat; ikincide açık, konuştu fiilini belirten zarftır. Oldukçanın hedef türü değişir. Yazma ile konuşma ve nesne içeriği aynı olay değildir; yalnız bu hedef ilişkisinin yakın uygulaması yapılır, gecikmeli aktarım başarısı ölçülmez.
Dersin soruları
1Özgün cümle: “Yarın çok sakin bir anlatıcı, oldukça yavaş konuşacak.” Hedefler yarın, çok ve oldukça. Sakin açık anlatıcı adını, yavaş ise konuşacak fiilini belirtmektedir. Hedef ilişkilerini ve alt türleri doğru veren seçenek hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün iki kayıt: I “Dışarı çıkınca bekledi.” II “Dışarıdan bir ses geldi.” Hedefler dışarı ve dışarıdan. Bu soruda MEB okul dil bilgisi sınıflaması kullanılıyor; IIde dışarıdanın ayrılma hâl eki aldığı açıkça verilmiştir. Hangi karşılaştırma bu kabul ve hedef görevleriyle uyumludur?
Bu soruda hata mı var?3Özgün sorular: I “Düğümü nasıl çözdün?” II “Nasıl bir düğümü çözdün?” I açıkça çözme biçimini, II ise çözülen düğümün niteliğini soruyor. Hedef I ve IIdeki nasılın bu kuruluşlardaki görevidir. Hangi değerlendirme verilen okumaları korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Aşağıdaki cümlelerin hangisinde «» içindeki zarf, fiilden başka bir sözcüğü belirtmektedir?
2“Çok az bekledik.” cümlesinde çok ve az sözleri için hedef ilişkisi ve alt tür hangi seçenekte doğru verilmiştir?
3“Birinci kurye oldukça hızlı döndü. İkinci kurye epey hızlı döndü.” Metinde süre, hız ya da oran sayısı bulunmamaktadır. Hangi çıkarım hem dil bilgisi hem metin bakımından doğrudur?
4“Her sabah yürüyüşe çıkıyoruz.” cümlesinde her sabah grubu çıkıyoruz eyleminin zamanını bildirmektedir. Gruptaki her sözünün türü soruluyor. Hangi seçenek doğrudur?
5Aşağıdaki cümlelerin hangisinde «» içindeki söz, bu derste seçilen okul sınıflamasına göre bir fiilimsiyi yön bakımından belirten yer-yön zarfıdır?
6“Misafirler yarın aşağı inecekler.” cümlesindeki yarın ve aşağı sözleri için hangisi doğrudur?
7Aşağıdaki soru cümlelerinin hangisinde «» içindeki söz, fiilin gerçekleşme biçimini soran soru zarfıdır?
8Bir öğrenci iki soruyu cevaplarına bakarak inceliyor. I. “Kuyrukta ne kadar bekledin?” Cevap: “Bir saat.” II. “Çantada ne kadar para var?” Cevap: “Yüz lira.” Ne kadar sözünün bu iki soruda taşıdığı görevler için hangisi doğrudur?
9Bir spor notunda şu cümleler yer alıyor: “Birinci grup yavaş koştu. İkinci grup birinciden 2 kat hızlı koştu. Üçüncü grup ikinciden biraz daha hızlı koştu.” Notun dil bilgisi ve anlam yönünden doğru okunuşu hangisidir?
10Üç cümle: I. “Eşyaları dışarı taşıdık.” II. “Dışarı kapı kilitliydi.” III. “Eşyaları dışarıya taşıdık.” Bu derste seçilen okul sınıflamasına göre dışarı sözünün üç cümledeki görevi için hangisi doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Oldukça sessiz oda ve oldukça sessiz yürüdü içinde oldukça neyi belirtebilir?
İlkinde sessiz sıfatının, ikincide sessiz zarfının derecesini belirtebilir. İkisinde de oldukça miktar zarfıdır; hedef türü değişebilir.
Eksiz yön sözü ve hâl ekli yön sözünü bu derste hangi sınırla ayırıyoruz?
Seçilmiş MEB okul kabulünde fiil/fiilimsiyi eksiz yön bakımından belirten söz yer-yön zarfı; hâl eki almış yön sözü ad kullanımıdır. Bu, her ekin her sözcüğün türünü değiştirdiği kuralına dönüştürülmez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.