hepnotZamir alt türleri: kişi, dönüşlülük, belgisizlik ve soru gönderimi
Konunun mantığı
Zamir incelemesinde yalnız sözcüğün biçimini değil, kime veya neye gönderdiğini ve adın yerini hangi ilişkiyle tuttuğunu belirleriz. Bu dar derste kişi, dönüşlülük, belgisizlik ve soru alt türleri açık bağlamlarda ele alınıyor. Önceki sözcük türü dersinde bu/bunu ayrımı ile o sözcüğünün belirsiz gönderimi zaten vardı; burada belirsiz bir o için zorla tek alt tür seçilmiyor. Zamir adın yerinde kullanılabilir; bir adı önünde belirten sözcükle aynı işi yapmaz.
Kişi zamirleri konuşan, dinleyen veya hakkında konuşulan kişiye gönderim kurar. Bu dersin özgün kaydında iki düzenleyici birlikte konuşuyor: “Biz oturum akışını kararlaştırdık.” Biz, konuşanı da içeren açık düzenleyici grubunun yerindedir. “Görevli bize süre verdi.” cümlesinde yönelme eki, zamirin kişi gönderimini kaldırmaz; bize hâlâ aynı gruba yönelir. Her ek almış sözcüğün türü değişir diye bir kural yoktur. Üçüncü kişi biçimlerinde insan veya insan dışı gönderim açık değilse alt tür için bağlam gerekir.
Kendi, okul dil bilgisi çerçevesinde dönüşlülük zamiridir; kendim, kendin, kendimiz gibi kişiyle ilişkili biçimler alabilir. Özgün “Ece, çizelgedeki kendi adını düzeltti.” cümlesinde kendi, Eceye dönen gönderimi açıklaştırır. “Biz kendimizi tanıttık.” sözünde kendimizi, konuşan grubun kendisine döner; bu zamir, tanıttık fiilinin çatısını otomatik dönüşlü fiil yapmaz. Sözcük türü ile fiil çatısı ayrı incelemelerdir. Burada kendi biçiminin bağlama göre vurgu işlevi de olabileceği saklanmıyor; iyelik eklerine zamir denmesiyle ilgili terminoloji tartışması hedef dışında tutuluyor.
Belgisiz zamir, varlıkların yerini kimlik veya miktarı tam belirlemeden tutar. Özgün “Sekiz konuşmacı salondaydı; bazıları not aldı.” kaydında bazıları, önceki konuşmacılardan belirsiz bir bölüme gönderir; bu söz tek başına kimleri veya tam sayıyı vermez. “Bazı konuşmacılar not aldı.” biçimindeyse bazı, açıkça söylenen konuşmacılar adını belirtir ve belgisiz sıfattır. Belirsizlik anlamı iki kuruluşta da bulunabilir; zamir-sıfat ayrımı yalnız bu anlama değil, adın söylenmesine ve göreve de dayanır. Bağlamın söylemediği kesin bir sayı veya kimlik eklenmez.
Soru zamiri, adı veya ad grubunu soru yoluyla karşılar: özgün “Kimi dinlediniz?” sorusunda kimi, dinlenen kişinin yerini sorar; belirtme eki alması onu sıfat yapmaz. “Hangi konuşmacıyı dinlediniz?” sorusunda hangi, açık konuşmacıyı adını belirtir ve soru sıfatıdır. İki soruya aynı kişi adıyla cevap verilebilmesi, hedef sözcüklerin aynı türde olduğunu göstermez. Her soru sözü zamir değildir; fiilin gerçekleşme biçimini soran nasıl ile açık adı belirten nasıl bir kuruluşu da farklıdır. Tür kararı verilirken hedef sözcük, açık ad ve gönderim birlikte gösterilmeli; başka zamir türlerinin bütün alt kapsamı bu kısa dersle tamamlandı sayılmamalıdır.
Kişi gönderimi açık olmalı; kendi dönüşlülük zamiridir, fiil çatısıyla aynı konu değildir. Bazıları adın yerini tutar, bazı konuşmacılar içinde bazı adı belirtir. Kimi soru zamiri, hangi konuşmacıyı içinde hangi soru sıfatıdır. Çekim eki türü otomatik değiştirmez.
Adım adım bir örnek
Tamamen özgün kayıt: İki düzenleyici birlikte “Biz kendimizi tanıttık.” diyor. Ardından kayıtçı “Konukların bazıları soru sordu.” yazıyor. Son satırdaki soru “Kimi aradınız?” Hedefler biz, kendimizi, bazıları ve kimi; konuşanlar ve konuklar farklı gruplar olarak açıkça verilmiştir.
Gönderim haritası kur
- Biz, konuşan iki düzenleyicinin yerini tutan kişi zamiridir.
- Kendimizi aynı düzenleyici grubuna geri döner; dönüşlülük zamiridir. Konukların bazıları ise konuklardan kimliği/sayısı tam belirtilmeyen bölümdür.
- Kimi, aranan kişinin yerini soru yoluyla karşılar; açık bir adı önünde belirtmez.
Sınır: Kendimizi tanıttık ifadesinden fiil çatısını dönüşlü sayma; aynı kişi gönderimi bütün dil bilgisi düzeylerini özdeşleştirmez.
Açık adla yeniden kurup hedefi denetle
- Konukların bazıları yerine bazı konuklar denirse bazı artık açık konuklar adını belirtir; belirsizlik sürerken sözcük görevi değişir.
- Kimi aradınız yerine hangi konuğu aradınız yazıldığında hangi açık konuğu adını belirtir; sorunun kişi hedefi sürse de hangi sıfattır.
- Bizden/bize gibi durum ekli biçimlerde kişi gönderimi korunabilir; yalnız ek görüldüğü için yeni tür ilan edilmez.
Sınır: Yeniden yazım her anlam ayrıntısını zorunlu aynı tutmaz; burada yalnız gösterilmiş adın yerini tutma/belirtme ilişkisi karşılaştırılıyor.
Soruya bir kişi adıyla cevap vermek, hangi sözcüğünü neden otomatik zamir yapmaz?
Hatayı bul
“Hangi görevliye yazdın?” sorusuna kişi adıyla cevap veriliyor. Öğrenci hangiyi kişi zamiri sayıyor; görevliye adının açıkça bulunduğunu incelemiyor. İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Cevabın kişi olmasını, hedef hangi sözcüğünün adın yerini tuttuğu kanıtı saymasıdır.
Hangi, açık görevliye adını belirttiği için bu kullanımda soru sıfatıdır. Kime yazdın biçiminde kime soru zamiri olur; soru hedefi aynı türden kişi olsa da sözcük görevi farklıdır.
Sorudaki “Hangi uzmana danıştınız?” yerine “Hangisine danıştınız?” yazılır ve önceki cümle uzman listesini açıkça verirse hedefin görevi nasıl değişir? Bu değişiklik tam kişi kimliğini bildirir mi?
Hangi, ilk biçimde açık uzmana adını belirten soru sıfatıdır. Hangisine ise listeden seçilecek kişinin yerini soru yoluyla karşılayan zamirdir; yönelme eki bunu sıfat yapmaz. Önceki liste aday alanını verebilir fakat sorunun kendisi seçilen kişinin kimliğini bildirmez. Bu, yakın işlev uygulamasıdır; bağımsız gecikmeli aktarım ölçümü değildir.
Dersin soruları
1Özgün duyuru: Deniz ile Ada hazırladıkları ortak sunumu anlatırken “Biz, kendimizi sırayla tanıttık.” diyor. Biz ve kendimizi hedefleniyor; konuşan ikili başka bir grubu kastetmiyor. Hangi çözümleme hedefleri ve inceleme düzeyini doğru ayırır?
Bu soruda hata mı var?2Özgün toplantı kaydı: “Adayların bazıları ikinci oturumu seçti.” Seçenlerin tam sayısı ve adları kayıtta yok. Bir düzenleyici aynı belirsiz bölüm anlamını “Bazı adaylar ikinci oturumu seçti.” diye yeniden yazıyor. Hedefler bazıları ve bazı. Bu iki kuruluş hakkında hangi değerlendirme desteklenir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün iki soru: I “Kime danıştınız?” II “Hangi uzmana danıştınız?” Hedefler yalnız kime ve hangi; uzmana açıkça söylenmiştir. Her iki soruda da danışılan kişi soruluyor. Hedeflerin görevine dayanan doğru karşılaştırma hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir atölyede Mina, Aras’a “Sana notları getirdim.” diyor. Hedef sözcük sana; dinleyen kişi Aras’tır. Hangi çözümleme doğrudur?
2Kurmaca kayıtta şu cümle bulunuyor: Defne, görevlinin sözünü bitirmeden kendini savundu. Hedef sözcük kendini; savunan ve savunulan kişi Defne’dir. Hangi çözümleme doğrudur?
3Aşağıdaki cümlelerde köşeli ayraç içindeki sözcüklerden hangisi dönüşlülük zamiridir?
4Bir editör “On dört öğrenci sınava girdi; birkaç öğrenci erken çıktı.” cümlesini, belirsiz bölüm anlamını koruyarak ve adı yinelemeden bir kuruluşa çevirecek. Hangi yeniden yazım bunu doğru yapar?
5Kurmaca kayıtta iki cümle var: I. “Herkes erken geldi.” II. “Her öğrenci erken geldi.” Hedef sözcükler herkes ve her. Hangi çözümleme dersteki ayrıma uygundur?
6Kurmaca bir görüşmede soru cümleleri yazılıyor. Hangi cümledeki soru sözü, açık bir adı belirten soru sıfatıdır?
7Bir editör “Konuklardan hangileri gelmedi?” sorusunu “Hangi konuklar gelmedi?” biçimine çeviriyor. Soru hedefi, yani gelmeyen konuklar, iki cümlede de aynıdır. Hangi değerlendirme doğrudur?
8Kurmaca bir sahnede Selin’in arkadaşının kalemi kırılmıştır. Selin arkadaşına “Al, kendi kalemimi sana veriyorum.” diyor. Hedef sözcük kendi; kalem Selin’e aittir. Hangi çözümleme doğrudur?
9Kurmaca bir tutanakta aynı kişiye üç soru yöneltiliyor: I. Neyi aradınız? II. Hangi bölümü aradınız? III. Nasıl aradınız? Hangi sınıflama doğrudur?
10Kurmaca bir kayıtta Defne ile Kerem’e hitaben “Sizden haber bekliyoruz.” deniyor. Bir editör sizden yerine açık adları yazarak cümleyi yeniden kuruyor. Hangi değerlendirme yeniden yazım ölçütüne uygundur?
Aklında kaldı mı?
Kendimizi biçiminde çekim eki bulunması ve aynı gruba gönderim neyi değiştirmez?
Kendi temelli dönüşlülük zamiri sınıfını otomatik kaldırmaz. Bu zamirin varlığı, ilgili fiili zorunlu dönüşlü çatıda yapmaz; iki inceleme düzeyi ayrıdır.
Belgisiz/soru sıfatını zamirden ayırırken açık ad neden önemlidir?
Hedef sözcük açık adı belirtiyor mu, yoksa onun yerinde mi kullanılıyor denetlenir. Bazı üyeler ve hangi üye içinde hedefler sıfat; bazıları ve kim içinde hedefler zamirdir. Bağlam ve gönderim de kontrol edilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.