hepnotGöreve göre de, ki ve mi yazımı
Konunun mantığı
Yazım kararını yalnız duyduğun sese göre verme; cümledeki görevi belirle. “Panoda çizelge var.” cümlesinde pano sözcüğüne gelen bulunma eki bitişiktir. “Panoyu da yeniledik.” cümlesinde da ekleme anlamlı bağlaçtır ve ayrıdır. Bağlamı değiştirmek aynı ses dizisinin görevini değiştirebilir; sadece bir kelimeyi işaretlemek yetmez.
Bulunma eki -da/-de/-ta/-te biçimleriyle sözcüğe bağlanır; bağlaç da/de ayrı yazılır ve ta/te olmaz. “Sepette kâğıt var.” ile “Sepet de hazırlanmış.” farklı görevler gösterir. Sözcüğü cümleden çıkarma denemesi bir ipucu olabilir ama anlam ve görev incelemesinin yerini tutan kusursuz test değildir. Çıkarılınca cümle kurulabiliyor olması tek başına karar vermeye yetmez.
“Çizelgedeki satır” sözünde ki, satırı bulunduğu yere göre belirten ekin parçasıdır ve bitişiktir. “Fark ettim ki satır eksik.” cümlesinde ki bağlaçtır ve ayrıdır. Kalıplaşmış sanki ve oysaki gibi sözcükler ise bitişik yazılır; bağlaç ki hakkındaki genel kuralı bu kullanımları yok sayarak genelleme. Kararsız kaldığında güncel yazım kaynağına bak.
Soru eki mı/mi/mu/mü önceki sözcükten ayrı yazılır; sonraki ekler ona bitişir: özgün “Çizelgeyi yenilemiş miydiniz?” sorusunda miydiniz bir bütündür. Önceki sözcüğün son ünlüsü soru ekinin biçimini etkiler. Soru işareti bulunmayan her kullanımı bitiştirme: “Parlak mı parlak bir kapak seçmiş.” cümlesindeki pekiştirmede de mı ayrı kalır.
Son denetimde her parçanın görevini yeniden adlandır. “Çizelgedeki notu sen de gördün mü?” cümlesinde yer belirten ekli söz, ekleme bağlacı ve soru eki farklı kararlara bağlıdır. Aynı cümlede ayrı ve bitişik biçimler birlikte bulunabilir. Bu ders yazımın yalnız de/ki/mi bölümünü işler; büyük harf, sayı ve bütün birleşik sözcük kurallarını tamamlanmış saymaz.
Önce görevi belirle: bulunma eki bitişik, de bağlacı ayrı; ek ki bitişik, bağlaç ki genelde ayrı ve kalıplaşmış sözler ayrıca kontrol edilir. mı/mi/mu/mü önceki sözden ayrı, sonraki eklerle bitişiktir.
Adım adım bir örnek
Özgün düzenleme notu: “Dosyadaki çizimi sen de incelemiş miydin? Sanırım ki son satır eksik; oysaki önceki kopya tamdı.” İncelenecek bölüm yalnız de/ki/mi yazımıdır.
Görevleri adlandır
- Dosyadaki: dosyada bulunan çizimi belirten ekli yapı, bitişik.
- Sen de: senin de katıldığını bildiren bağlaç, ayrı; miydin: soru eki önceki sözcükten ayrı, sonraki eklerle bitişik.
- Sanırım ki: bağlaç ki ayrı; oysaki: kalıplaşmış söz bitişik.
Sınır: Bu çözüm yalnız verilen görevleri denetler; her ki için tek çıkarma testi önermez.
Yakın yanlışla karşılaştır
- Dosyada ki ve sende yazımları bu bağlamda aynı görevleri karşılamaz; dosyadaki ve sen de korunur.
- İncelemişmi ydin biçimi yerine incelemiş miydin yazılır.
- Oysa ki biçimi yerine oysaki kullanılır; buna bakıp sanırımki yazılmaz.
Sınır: Yanlış biçimler yalnız karşılaştırma içindir; bir sözcüğün başka bir cümlede farklı görevi bulunabilir.
Doğru biçimi göreviyle açıklamak, yalnız boşluğun yerini ezberlemekten nasıl daha güçlü bir denetim sağlar?
Hatayı bul
Öğrenci “Ki bağlacı ayrıysa oysaki de oysa ki olmalı. Mi yalnız soru varsa ayrı, pekiştirmede bitişik yazılır” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Ki bağlacı için genel kuralı kalıplaşmış oysaki yazımını yok sayarak uyguluyor.
Kalıplaşmış sözleri ayrıca denetle: oysaki bitişiktir. Soru eki mı/mi/mu/mü soru dışı görevde de önceki sözcükten ayrı yazılır; sonraki ekler kendisine bitişir.
“Dosyadaki çizim” yerine “Dosyayı da inceledim” denirse yazım kararı neden değişir?
İlkinde dosyada bulunan çizimi belirten ekli yapı vardır ve dosyadaki bitişiktir. İkincide dosya, başka incelenenlere eklenir; da bağlacı ayrıdır. Kararı yalnız dosya sözcüğü değil cümledeki görev belirler.
Dersin soruları
1Kurmaca atölye notunda şu anlam korunacaktır: Kâğıtlar sepetin içindedir; ayrıca sepetin kendisi de etiketlenmiştir. Bu anlamı de/da yazımı bakımından doğru veren cümle hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün cümlede şu parçalar yerleştirilecektir: “Rafta(ki) dosyayı ayırdım; fark ettim(ki) kapağı yok, oysa(ki) dün sağlamdı.” Üç parçanın doğru yazımı hangi seçenektedir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün iki cümlenin anlamı korunacaktır: I. “Kapağı kontrol etmiş mi ydiniz?” II. “Sade mi sade bir tasarım seçmiş.” Soru ekinin yazımı bakımından gerekli işlem hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir tutanakta şu cümle yer alıyor: Kitap dolapta yok, çantada da yok. Cümledeki dolapta, çantada ve ayrı yazılmış da parçalarının görevleri ile yazımları soruluyor. Hangi değerlendirme doğrudur?
2Bir öğrenci “sözcük çıkarıldığında cümle hâlâ kurulabiliyorsa o söz bağlaç da/de’dir” ölçütünü kullanıyor. Dersteki yaklaşıma göre bu ölçütle ilgili hangi değerlendirme doğrudur?
3Kurmaca metinden alınan beş cümlede ki’nin görevi inceleniyor. Hangi cümledeki ki bağlaçtır?
4Bir öğrenci “bağlaç ki ayrı yazılır” kuralını biliyor ve sanki sözcüğünde kararsız kalıyor. Dersteki yaklaşıma göre hangi yol doğrudur?
5Kurmaca bir soruda pencerenin açılıp açılmadığı sorulacak: Bu pencereyi açtın … ? Soru ekinin biçimi ve yazılışı bakımından hangi yazım doğrudur?
6Kurmaca bir yorumda “Bu yol uzun mu uzundu, sen yürüyebildin mi?” cümlesi yazılacak. İlk mu pekiştirme anlamlıdır, ikinci mi soru anlamlıdır; uzundu sözündeki -du eki ikinci uzun sözüne aittir. Yazımla ilgili hangi biçim doğrudur?
7Bir öğrenci kurmaca notu şöyle yazmıştır: Kitabı dolap ta bıraktınmı? Oysaki rafda duruyor. Düzeltilirken önerilen değişikliklerden yalnız biri gereksizdir. Hangisi gereksizdir?
8Bir öğrenci kurmaca kayıt için şunu yazmıştır: Dolap ta anahtar yok, kutu da boş. Anlam, anahtarın dolabın içinde olmaması ve ayrıca kutunun da boş olmasıdır. Hangi düzeltme doğrudur?
9Aşağıdaki satırların her biri bir bağlamı, o bağlamdaki görevi ve yazım kararını veriyor. Hangi satırda üçü birbiriyle tutarlıdır?
10Kurmaca bir mesajda “sınavın yarına ertelendiğini duymuş muydun” sorusu sorulacak ve ardından bağlaç ki ile sınav yarına ertelenmiş bilgisi verilecek. Hangi yazım soru ekini, ondan sonra gelen eki ve bağlaç ki’yi doğru kurar?
Aklında kaldı mı?
Bulunma eki -te ile ayrı yazılan de bağlacı aynı ses kuralını mı izler?
Hayır. Bulunma eki bitişik ve -ta/-te olabilir; ayrı bağlaç da/de biçimindedir, ta/te olmaz.
Soru ekiyle onu izleyen ekler nasıl yazılır?
Soru eki önceki sözcükten ayrı, ardından gelen eklerle bitişik yazılır: özgün örnek incelemiş miydiniz?
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.