hepnotÜnsüz türemesi ve düşmesi: önceki biçim, ek ve işlem basamağı
Konunun mantığı
Ünsüz türemesinde incelenen birleşme veya eklenme sonucunda önceki biçimde bulunmayan ek bir ünsüz sesi ortaya çıkar. Bu derste özellikle bazı alınma sözcüklerin son ünsüzünün ikizleşmesi ele alınır: his+etmek → hissetmek çözümünde başlangıçta tek s, birleşik biçimde ss bulunur. Artı işareti öğretim amaçlı sınır gösterimidir; normal sözcük yazımının parçası değildir. Her yan yana iki aynı harf tek başına türeme kanıtı sayılmaz; başlangıç biçimi ve gerçekten eklenen parça bilinmelidir.
TDK çerçevesinde hak+ı → hakkı ve af+etmek → affetmek gibi seçilmiş doğru biçimlerde ikizleşme görülür. Bu olgu bütün tek ünsüzle biten sözcüklerin her ekte çift ünsüzle yazılması demek değildir. Sözcük ve ekin gerçek biçimi kontrol edilir. Yardımcı fiille birleşmede ikizleşen sesi, yardımcı fiilin kendi içinde zaten bulunan bir sesmiş gibi sayma. Yazımda artan ünsüz ile sözcüğe yeni bir anlam veya görev katan ek de aynı kavram değildir.
Ünsüz düşmesinde ise incelenen önceki biçimdeki bir ünsüz sonraki yapıda bulunmaz. Bazı küçültme biçimlerinde kökün son k sesi düşebilir: küçük+cük → küçücük. Son biçimde görülen k küçültme ekinin sonundadır; kökteki son k korunmuş sanılmamalıdır. Aynı iki biçimdeki ünlüleri de karşılaştırarak olayın ünlü düşmesi olmadığını göster. Her küçültme ekinde her kök aynı davranır gibi istisnasız bir genelleme kurulmaz.
Bir sözcük ardışık işlemlerle oluşmuşsa tek son biçimden bütün değişimleri aynı basamağa yükleme. ufak+cık → ufacık basamağında kökün son k sesi düşer. Daha sonra ufacık+ı → ufacığı basamağında ise küçültme ekinden gelen son k, ğ olur. İkinci olay yeni bir düşme değil, korunmuş sesin dönüşümüdür; ilk olayın düşme olması ikinciyi aynı yapmaz. Soru hangi geçişi soruyorsa önce ve sonra o geçişin biçimleri yazılır.
Ses sayısındaki değişim yardımcı kontrol sağlar, fakat tek başına hangi kök veya ek sesinin etkilendiğini açıklamaz. Başlangıç parçalarının kendi seslerini, son biçimdeki eşleşmeleri ve değişimin yerini gösterdikten sonra olayın adını koy. Buradaki ikizleşme kaynaştırma sesi tartışmasıyla aynı başlıkta değerlendirilmez; y/n/s/ş gibi biçimlerin bütün kullanımlarına bir açıklama dayatılmaz. Bu dar giriş bütün ses olaylarını bitirmez; örnek cümle ve işlem soruları özgün yakın uygulamalardır.
Önce ek/birleşme öncesi ve sonrası biçimleri yaz. İkizleşmede ses artar; düşmede kökteki ses kaybolabilir. Son biçimde kalan aynı harfin kökten mi ekten mi geldiğini ayır; ardışık basamakları karıştırma.
Adım adım bir örnek
Özgün çözümleme çalışmasında “Bu sesi hissetmek zor değildi.” ve “Küçücük düğmeyi ayrı kutuya koyduk.” cümleleri yazılıyor. Yalnız his+etmek → hissetmek ile küçük+cük → küçücük oluşumları inceleniyor; cümlenin diğer sözcükleri sorulmuyor.
Kaynak sesleri sınırda izle
- his+etmek içinde toplam tek s vardır; hissetmekte ss oluşur: ünsüz türemesi/ikizleşme.
- küçük+cükte kökün son ksi düşer; ekin son ksi küçücükte kalır: ünsüz düşmesi.
- İki olay zıt sayısal yöndedir; ancak karar değişen sesin yerine de dayanır.
Sınır: Küçük kökündeki ilk k korunur; düşen ses kökün son ksidir. Bu ayrım yalnız son biçimde k var mı diye sorularak kurulmaz.
Önce/sonra envanteri
- Önce birleşen parçaların seslerini yan yana yaz; son biçimde artan sesi bu başlangıca göre bul.
- h-i-s / e-t-m-e-k başlangıçta sekiz ses-harf; h-i-s-s-e-t-m-e-k sonunda dokuzdur: bir s eklenir.
- küçük beş ve cük üç harf toplam sekiz; küçücük yedidir: kök sonu k eksilir.
Sınır: Bu örneklerde yazıdaki harf karşılaştırması ses olayına yardımcıdır; genel Türkçe ses-harf ilişkisi için tek başına eksiksiz yöntem değildir.
Küçücükte k hâlâ görülürken kök sonu k düşmüştür demek neden çelişki değildir?
Hatayı bul
“Küçücükte son k var; öyleyse kökte hiç k düşmemiştir. Hissetmekte iki s gördüğüm için her ssli sözcük mutlaka bu yolla oluşmuştur.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Son biçimdeki kyi kök/ek kaynağını ayırmadan kökün eski son ksi saymasıdır.
küçük+cük karşılaştırmasında kök sonu k düşer; son k ekten gelir. Türeme için de yalnız çift harf görüntüsü değil, gerçek önceki biçim ve birleşen parçalar gösterilir.
Çalışılmış küçücük biçimine ayrıca -ü gelip küçücüğü oluşursa önceki düşme yorumu silinir mi?
Hayır. küçük+cük basamağında kök sonu k düşmesi sürer; sonraki küçücük+ü basamağında ekten gelen son k ğye dönüşür. İki basamak farklı ses kaynaklarına ve farklı değişimlere aittir.
Dersin soruları
1Özgün bir yazım çözümleme kartında “Yazar bu kararı affetmek sözüyle değerlendirdi.” cümlesi bulunuyor. Yalnız af+etmek → affetmek basamağı inceleniyor; doğru biçim affetmek olarak verilmiştir. Bu basamakta değişen ses ve yeri hangi seçenekte doğru gösterilmiştir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün not: “Maketteki kapı küçücük görünüyordu.” Yalnız küçük+cük → küçücük basamağı inceleniyor. Küçültme eki bu çözümlemede -cük olarak verilmiştir. Son biçimdeki klerin kaynağı ve olay hangi seçenekte doğru açıklanmıştır?
Bu soruda hata mı var?3Özgün işlem dizisi: ufak+cık → ufacık; ardından ufacık+ı → ufacığı. Bir öğrenci ikinci geçişte ğ gördüğü için birinci geçişin de yumuşama olduğunu söylüyor. Yalnız gösterilen iki basamak karşılaştırılacaktır. Hangi düzeltme uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Bir yazım çalışmasında hak+ı → hakkı ve af+etmek → affetmek biçimlerinde ikizleşme görüldüğü bildiriliyor. Aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi, bu olgunun kapsamını dersteki sınırlarıyla doğru belirler?
2Bir öğrenci hak+ı → hakkı işlemini inceliyor: parçalarda toplam 4 harf (h, a, k, ı), son biçimde 5 harf var. Aşağıdakilerden hangisi bu sayı karşılaştırmasının nasıl kullanılacağını doğru belirler?
3küçük+cük → küçücük işleminde parçalardaki ünlüler (ü, ü, ü) son biçimde de aynen durur; parçalarda 8, son biçimde 7 harf vardır. Hangi çıkarım doğrudur?
4Özgün işlem dizisi: ufak+cık → ufacık; ufacık+ı → ufacığı. Son biçimdeki ğ sesinin kaynağı soruluyor. Hangi açıklama doğrudur?
5İki zincir karşılaştırılıyor: ufak+cık → ufacık → ufacığı ve küçük+cük → küçücük → küçücüğü. Hangi değerlendirme iki zincirin ses olaylarını doğru eşler?
6Bir öğrenci anne sözcüğündeki nn’yi hakkı sözcüğündeki kk gibi ünsüz türemesi sayıyor. Dersteki ölçüte göre bu sınıflamadaki ilk eksik nedir?
7Affetmek biçimi için önceki parçalar ve olay tanımlanacaktır. Hangi çözümleme dersteki gösterime uyar?
8his+etmek → hissetmek işleminde parçalardaki harf toplamı 8, son biçimde 9; af+etmek → affetmek işleminde 7 ve 8’dir. İki işlemde de fark +1’dir. Bir öğrenci “Fark +1 ise iki işlemde de artan ses aynıdır” diyor. Hangi çıkarım dersteki sayı kontrolüne uygundur?
9hak+ı → hakkı ve küçük+cük → küçücük işlemlerinde parçalardaki ve son biçimdeki ünsüz sesleri sayılıyor: hakkı için 2’den 3’e, küçücük için 5’ten 4’e. Hangi değerlendirme doğrudur?
10Aşağıdaki işlemlerden hangisinde ne ünsüz türemesi ne de kök sonu ünsüz düşmesi vardır?
Aklında kaldı mı?
Ünsüz türemesini yalnız son biçimde çift harf görmekten nasıl ayırırız?
Gerçek kök/gövde ile ek veya birleşen sözü yazıp seslerin kaynağını karşılaştırırız. his+etmek → hissetmekte başlangıç tek s iken s ikizleşir; her çift harf tek başına aynı oluşumu kanıtlamaz.
Küçük+cük → küçücükte k varken nasıl ünsüz düşmesi olur?
Kökteki son k düşmüştür; kökün ilk ksi ile ekin son ksi korunur. Aynı harfin son biçimde bulunması, hangi konumdaki sesin kaybolduğunu tek başına belirlemez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.