hepnotTırnak ve yay ayraç: söz sınırı ile iç/dış cümle işaretleri
Konunun mantığı
Doğrudan aktarımda konuşanın gerçekten hangi sözleri söylediği ile anlatıcının eklediği bilgi ayrılır. Bu dersin bütün konuşmaları yeni oluşturulmuş kurmacadır; tarihî veya edebî bir kaynaktan alınmış söz değildir. Aktarılan tam sorunun soru işareti, o sözün parçası olarak kapanış tırnağından önce kalır. Anlatıcı cümlesi ise devam edip kendi sonunda ayrıca tamamlanabilir; iki ayrı kapsamın işaretleri birbirinin yerine geçmez.
“İpek, ‘Hangi anahtarı seçtin?’ diye sordu” gibi bir cümle hakkında çalışırken önce işaretlerin biçimini değil aktarım katmanını belirleriz. Dış anlatımın doğrudan sözü çift tırnakla verdiği düzen seçildiğinde soru o çiftin içinde kalır; anlatıcının diye sordu bölümü sözün içine taşınmaz. Aynı konuşmayı satır başında konuşma çizgisiyle göstermek başka bir düzen olabilir. Ders, seçilen çift tırnak düzenini denetler; bütün geçerli sunuşları tek biçime indirmez.
Doğrudan sözün içinde ayrıca işaretlenecek bir ad veya söz varsa iç katmanı tek tırnak gösterebilir. Kurmaca “Selen, ‘Küçük İz’ adını kapağa yazacağım, dedi” içeriğini düzenlerken adın sınırı ile Selen’in bütün sözünün sınırı farklıdır. Konuşanın sözü içindeki kitap veya çalışma adı, anlatıcının sonradan eklediği açıklama sanılmaz. Açık dış/iç işaret çiftleri, nerede kimin konuştuğunu izlemeye yardım eder; tek tırnak yeni bir tarihî alıntı kaynağı yaratmaz.
Yay ayraç cümlenin ana akışına ek bilgi yerleştirebilir. “Gösterim terasta (üst kattaki açık bölüm) başladı” cümlesindeki iç grup tek başına çekimli bir yargı değildir. Buna karşılık “Gösterim terasta (Bu bölüm dün yenilendi.) başladı.” biçiminde ayraca alınan tam cümlenin kendi başlangıcı ve bitiş işareti vardır. Ek bilgiyi çıkarınca dış cümlenin yapısını ayrıca okumak gerekir; içte nokta bulunması dış cümleyi zorunlu bitirmez.
Bir ada bağlı çekim ekini, araya açıklama girdi diye açıklamanın sonuna taşıyamayız. Kurmaca Elvan kişisine ait defterden söz ediyorsak “Elvan’ın (kulüp yazmanı) defteri” grubunda ek adın hemen ardında yer alır. Ek bilginin virgül, çizgi veya ayrı cümleyle yeniden sunulabildiği bağlamlar bulunabilir; o alternatifleri sırf ayraç kullanılmadı diye hata saymayız. Sorular bu nedenle seçilen düzeni, sözü kimin söylediğini ve açıklamanın tam cümle olup olmadığını açıklar.
Önce kimin sözünün nerede bittiğini belirle. Tam aktarılan sözün son işareti kendi tırnağında kalır; ayraç içindeki tam cümle kendi işaretini taşır. Ada gelen eki açıklamanın arkasına taşıma.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca konuşmada Ekin yalnız şu soruyu soruyor: Yeni gözlüğüm nerede? Anlatıcı soruyu çift tırnak içinde verip diye sordu ile devam edecek. İkinci, bağımsız cümlede deney salonu (zemin kattaki büyük oda) bilgisi yargı olmayan ek açıklamadır.
Söz sınırı–dış iskelet okuması
- Doğrudan sorunun tamamını çift tırnak içine al: Ekin, “Yeni gözlüğüm nerede?” diye sordu. Soru işareti kapanış tırnağından önce, dış anlatımın noktası sordu sonrasındadır.
- İkinci cümleyi Salon (zemin kattaki büyük oda) açıldı. biçiminde kur. Ayraç içi isim grubu için yeni bir tam cümle noktası üretme.
- Ek bilgiyi çıkarıp Salon açıldı. iskeletini oku; bu denetim ayracın bütün kullanımlarını tek başına açıklamaz.
Sınır: Konuşmanın hangi sözcükleri içerdiği ve çift tırnak düzeni verilidir. Alternatif konuşma çizgisi düzenini hata sayan bir ölçüt kullanılmaz.
Katman etiketiyle işaret yerleştirme
- Doğrudan söz katmanına soru ve soru işaretini; anlatıcı katmanına Ekin/diye sordu bilgisini yaz.
- Ek açıklama katmanına yalnız yer bildiren isim grubunu yaz; bu grubun içinde bağımsız yargı bulunmadığını denetle.
- Her işareti ait olduğu katmanda tut; iç sorunun işaretini dış cümlenin sonuna taşımak iki işlevi karıştırır.
Sınır: Etiketler bir öğretim gösterimidir. Cümlenin anlamı ve ek bilginin yapısı okunmadan yalnız eşleşen işaret saymak yeterli olmaz.
İlk yöntemden kalan dış iskelet ile ikinci yöntemin anlatıcı katmanı nasıl örtüşüyor? Ayraç içi bilgi tam cümle olursa hangi katman değişir?
Hatayı bul
Öğrenci “Ayracın içinde nokta varsa dış cümle orada biter; Elvan (kulüp yazmanı)’ın defteri yazarken ek de açıklamanın ardına taşınmalıdır” diyor. İlk kapsam hatası nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Ek bilgi içindeki tam cümle noktasını, içinde yer aldığı dış cümlenin zorunlu sonu saymasıdır.
İç yargının işareti kendi kapsamında kalır. Dış iskelet ayrıca okunur. İkinci yapıda da adın eki açıklamadan önce yazılır: Elvan’ın (kulüp yazmanı) defteri. Açıklama, ekin bağlandığı adı değiştirmez.
Çalışılmış örneğin yer açıklaması zemin kattaki büyük oda yerine Bu oda dün boyandı. tam cümlesiyle ayraç içinde verilecek. Seçilen yay ayraç düzeninde neler değişir?
Salon (Bu oda dün boyandı.) açıldı. biçiminde iç bölüm büyük başlar ve kendi noktasını taşır; dış Salon açıldı. iskeleti sürer. Başka bir editör ayrı cümleyle yeniden yazabilir; bu alternatif sırf ayraç kullanmadı diye yanlış olmaz. Bu rehberli yeniden yazım, tek başına bağımsız aktarım başarısı değildir.
Dersin soruları
1Kurmaca Atlas yalnız “Son düğmeyi kim kapattı?” sorusunu söylüyor. Anlatıcı sözü çift tırnak içinde aynen verip diye sordu ile devam edecek. Noktalama düzeni çift tırnaklı doğrudan aktarım olarak sabittir. Hangi yazım, söylenen soru ile dış anlatımın sınırını korur?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca bir defterde şu düzen seçilmiş: “Paket (Bu parça yedek olarak ayrıldı.) masada duruyor.” Ayraç içindeki bölüm anlatıcının eklediği tam bir cümledir; paket öznesiyle kurulan dış cümle ayraçtan sonra devam eder. Buradaki dış çift tırnaklar sadece bu soruda incelenen yazıyı göstermektedir. Hangi açıklama bu seçilmiş yay ayraç kullanımını doğru değerlendirir?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca Deniz tam olarak şu sözü söylüyor: Bugün Mavi Kıvrım adını kullanmayacağım. Burada Mavi Kıvrım onun yeni çalışması için seçtiği addır. Editör dış doğrudan sözü çift, o söz içindeki çalışma adını tek tırnakla gösterecek ve anlatıcı bölümünü dedi ile tamamlayacak. Hangi düzen yalnız verilen iki aktarım katmanını ve söz sınırını korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca Duru yalnız şu soruyu soruyor: Gece Defteri hangi rafta? Gece Defteri burada bir kitap adıdır. Anlatıcı soruyu çift tırnak içinde, içindeki kitap adını tek tırnak içinde verip diye sordu ile bitirecek. Hangi yazım bu iki katmanı ve söz sınırını korur?
2Kurmaca bir müze gezisinde rehber, dış cümlenin ana akışına ayraçla ek bilgi giriyor. İşaretler henüz konmamış aşağıdaki cümlelerden hangisinde ayraçtaki bölüm çekimli bir yargıdır ve bu yüzden kendi büyük harf başlangıcını ve bitiş noktasını taşımalıdır?
3Kurmaca bir atölye notunda “Kitabı Mert’e verdik” bilgisine Mert’in görevi (atölye sorumlusu) ek bilgi olarak eklenecek. Editörler bu bilgiyi ayraçla ya da başka düzenlerle gösterebiliyor. Aşağıdakilerden hangisi dersteki ilkelerle uyumludur?
4Bir öğrenci kurmaca bir ifadeyi şöyle yazmıştır: Nil, “Kitabı sen mi aldın” diye sordu? Çift tırnak düzeni seçilmiştir ve Nil’in sorusu yalnız Kitabı sen mi aldın sözleridir. Hangi düzeltme gerekçesiyle birlikte doğrudur?
5Kurmaca kayıtta şu yazım bulunuyor: Ela, “Yarın erken geleceğim.” dedi (Ela o gün nöbetçiydi.) ve kapıyı kapattı. Yazar çift tırnağı ve yay ayracı dersteki işlevleriyle kullanmaktadır. Bu yazım hakkında hangi çıkarım doğrudur?
6Kurmaca bir toplantı notunda şu yazım var: Kerem, “Bu hafta ‘Taş Kuş’ projesini bitireceğiz.” dedi. Hangi çıkarım yazımın katmanlarına uygundur?
7Üç editör aynı bilgiyi kurmaca bir kayıtta şöyle yazmıştır. I. Elvan (kulüp yazmanı) defteri masaya bıraktı. II. Elvan defteri masaya bıraktı. Elvan kulüp yazmanıdır. III. Elvan (Kulüp yazmanı.) defteri masaya bıraktı. Dersteki ilkelere göre hangi değerlendirme doğrudur?
8Kurmaca duyuruda şu yazım var: Etkinlik yarın (Bilet satışı bugün bitiyor.) salonda yapılacak. Ayraçtaki ek bilgi çıkarıldığında dış cümlenin yapısı ayrıca okunacaktır. Hangi değerlendirme doğrudur?
9Kurmaca bir not şunu bildirecek: Sude kitabı masaya bıraktı. Sude’ye ait ek bilgi, ayraca alınacak tam bir cümledir: Bu kişi yeni gelen uzmandı. Dış cümle ayraçtan sonra devam edip kendi noktasıyla bitecek. Hangi yazım ek bilginin ve dış cümlenin işaretlerini doğru kurar?
10Kurmaca Alp yalnız şunu söylüyor: Mavi Hat ile Sarı Hat arasında geçiş var. İki hat adı da söz içinde ayrıca işaretlenecek. Anlatıcı sözü çift tırnak içinde verip dedi ile bitirecek. Hangi yazım bu düzeni korur?
Aklında kaldı mı?
Tam doğrudan sorunun soru işareti tırnaklı aktarımda nerede kalır?
Söylenen sorunun sonunda, kapanış tırnağından önce. Anlatıcının diye sordu gibi devamı tırnağın dışındadır ve dış cümle ayrıca tamamlanabilir.
Yay ayraç içindeki isim grubu ile tam cümlenin son işareti aynı mı değerlendirilir?
Hayır. Tam cümle kendi büyük başlangıcını ve uygun son işaretini taşır. Yargı olmayan her isim grubuna tam cümle noktası eklenmez; dış cümlenin yapısı ayrıca korunur.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.