hepnotTanımlama ve örnekleme: kavram sınırı, somut durum ve kanıt
Konunun mantığı
Tanımlama ve örnekleme, düşüncenin nasıl geliştirildiğini gösteren araçlardır; açıklama, tartışma veya öyküleme gibi anlatım biçimleriyle aynı sınıflama değildir. Bir paragraf kavramı açıklarken tanım da örnek de kullanabilir; bir görüşü savunurken somut örnekler sunabilir. Önce hangi cümlenin ne iş yaptığını belirle. Bir terimin tanımlanmış olması, örneklemenin bulunamayacağını veya bütün metnin tek biçime indirgeneceğini göstermez. Bu ders tanım ve örneklerin ilk defa karşılaşılması değil, görev ve kanıt sınırlarının karşılaştırılmasıdır.
Tanımlama bir varlık ya da kavramın ne olduğunu, onu hangi özelliklerle ele aldığımızı açıklamaya yönelir. Seçilmiş kavramın sınırını kuran bir tanım ile yalnız ona ilişkin tek durumun anlatılması aynı şey değildir. Tanımın sonunda -dır bulunması yardımcı işaret olabilir; her -dır cümlesi tanım değildir ve tanımın tek bir yüzey kalıbı yoktur. “Bu çalışma çok uzundur.” değerlendirmesi bir terimin ne olduğunu açıklamaz. Öznel bir tanımlama da olabilir; tanım biçiminin bulunması tek başına bilimsel veya evrensel doğruluk onayı değildir.
Örnekleme, genel bir düşünceyi okuyucunun inceleyebileceği durum, olay veya unsurla somutlaştırır. “Örneğin” sözü işarettir ama tek başına işlemin tamamı değildir; hangi genel yargının hangi durumla görünür kılındığını göster. Bir örnekte kavramın bütün ayırt edici koşulları ayrıca söylenmeyebilir. Tek örneğin adı kavramın tanımı yerine geçirilirse başka uygun durumlar dışarıda kalabilir. Tersine, verilen kavram sınırıyla uyuşmayan bir durum sırf örnek diye sunulduğu için uygun örnek olmaz.
Örneklerin kanıt gücü iddianın kapsamına bağlıdır. Birkaç olumlu örnek, belirli bir durumun mümkün olduğunu gösterebilir veya düşünceyi anlaşılır kılabilir; çoğunluk, bütün durumlar veya kesin neden-sonuç için kendiliğinden yeterli olmaz. Gerçekliği ve koşulları doğrulanmış tek karşı örnek ise “istisnasız hepsi” iddiasını çürütebilir. Kurmaca bir örnek gerçek dünyada gözlenmiş olay diye sunulmaz; yalnız tasarlanan modelin ilişkisini gösterir. Bu ayrım, örneklemenin işe yaramadığı değil, hangi sonuca hangi dayanağın yettiği sorusudur.
Paragrafı okurken üç ayrı kayıt tut: tanımın söylediği koşullar, örneğin bu koşullarla ilişkisi ve yazarın bunlardan çıkardığı sonuç. Tanım kavramı sınırlar, uygun örnek onu somutlar; örnek listesi açıkça eksiksiz denmedikçe bütün kapsam sayılmaz. Sonuç, örnekte bulunmayan sıklık, başarı veya evrensellik ekliyorsa kapsam genişlemesini işaretle. Aşağıdaki kurmaca terimler yalnız ilgili metin içinde belirtilen anlamlarla kullanılır; gerçek disiplin standardı veya tarihî kişiden alınmış söz diye sunulmaz. Geliştirme yolu çözümü, öğrenciyle ölçülmüş aktarım başarısı anlamına da gelmez.
Tanım kavramın ne olduğunu açıklar; örnek genel düşünceyi somut duruma taşır. İkisi aynı paragrafta bulunabilir. Birkaç olumlu örnek bütün durumların kanıtı veya eksiksiz listesi değildir; kurmaca durum gerçek gözlem sayılmaz.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca bir editörlük oyununda “dayanaklı öneri”, bir metin değişikliği isteğini o metindeki belirli bir soruna bağlayan gerekçeyle birlikte veren bildirim olarak tanımlanıyor. Örnek bildirim: “Başlığa kış sözcüğünü ekleyelim; çünkü metin yalnız kış mevsimindeki yürüyüşü anlatırken başlık bütün yılı kapsıyor.” Başka bir bildirim yalnız “Başlığı değiştirelim.” diyor. Oyun tanımı gerçek yayıncılık standardı değildir.
Tanım–aday uyumu
- İlk cümle metin içindeki kavramın koşullarını verir: değişiklik isteği ve metindeki belirli soruna bağlı gerekçe birlikte bulunmalı.
- Uzun bildirim değişiklik ve kapsam uyuşmazlığı gerekçesini birlikte sunar; tanımı somutlayan uygun örnektir.
- Yalnız başlığı değiştirme isteği gerekçeyi vermediğinden bu yerel tanımı karşılamaz; bütün tanımı o örnek cümleye indirgemeyiz.
Sınır: Örnekte verilen kapsam sorunu kurmaca bağlamın kabulüdür; gerçek bir metni incelemiş olma veya en iyi başlığın deneysel olarak bulunması iddiası yoktur.
Geliştirme işlevi ve sonuç kapsamı
- Tanım cümlesi ne sayılacağını açıklar; uygun bildirim ise bu ilişkiyi tek bir durumda gösterir.
- İki cümle aynı paragrafta tanımlama ve örnekleme görevlerini birlikte taşır.
- Bu örnekten bütün gerekçeli önerilerin mutlaka kabul edildiği, her başlığa kış yazılacağı veya yalnız başlık önerilerinin uygun olduğu sonucu çıkmaz.
Sınır: Yerel kavramla üyelik kontrolü gerçek editör kararının doğruluğunu veya öğrenci başarısını ölçmez; evrensel bir yayın kuralı kurulmaz.
Somut başlık örneğini kavramın tüm tanımı saysaydık hangi başka uygun önerileri haksız yere dışlardık?
Hatayı bul
“İki kurmaca örnek düşünceyi açık anlattığı için gerçek dünyadaki bütün durumlar kanıtlanmıştır; örnekler ayrıca kavramın eksiksiz listesidir.” İlk kapsam hatası nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Somutlaştırıcı iki örneği, gerçek evrenin tamamını kapsayan doğrulanmış kanıt olarak genişletmesidir.
Örneklerin genel düşünceyle ilişkisini ve kurmaca/gerçek kanıt durumunu ayrı belirt. Açıkça eksiksiz kapsam verilmedikçe örnek listesi kavramın tüm üyelerini saymaz; tanım koşullarıyla başka uygun örnekler mümkün olabilir.
Çalışılmış metinden yerel tanım ve gerekçeli uzun bildirim çıkarılıp yalnız “Başlığı değiştirelim.” cümlesi kalsaydı, gerekçe koşulunu aynı açıklıkta bulabilir miydik?
Hayır. Somut bir değişiklik isteği görülür fakat yerel tanımın gerekçe koşulu açık verilmez; yalnız kalan örnekten kavramın bütün sınırı yeniden uydurulamaz. Önceki tanımı hatırlamak metinde artık bulunmayan dayanağı var sayma izni değildir. Bu yakın koşul uygulaması öğrenci aktarım ölçümü sayılmaz.
Dersin soruları
1Özgün kurmaca bir okuma dergisinde “eşli anlatı”, aynı olayı iki ayrı anlatıcının bakış açısından sunan metin olarak kullanılıyor. Ardından şu taslak anlatılıyor: “Bir şenlikte kaybolan çanta, önce arayan kişinin, sonra çantayı bulan kişinin anlatımıyla veriliyor.” Başka özellik veya gerçek eser bilgisi yoktur. İki bölümün geliştirme görevi için hangi açıklama uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Bu ders için yazılan görüş paragrafı: “Bir anlatıda mekân yalnız görsel ayrıntılarla kurulmak zorunda değildir. Örneğin kurmaca bir liman sahnesinde halatın ele verdiği pürüz, bir avlu sahnesinde kapı sürgüsünün sesi yerin hissedilmesine katkı veren ayrıntılar olarak tasarlanabilir.” Bu iki sahne gerçek bir okur deneyi değil, yazarın ürettiği örneklerdir. Bu örneklerin görevi ve sınırı hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün kurmaca bir gösteri yönergesinde “sessiz geçiş” için yalnız şu örnekler yazılmıştır: “Oyuncu söz söylemeden masadan kapıya yürür. Bir başka oyuncu konuşmadan sahnenin öteki köşesine geçer.” Editör, bu örnekleri koruyup terimin neyi kapsadığını da açık bir cümleyle belirlemek istiyor. Gerçek tiyatro terimi standardı iddiası yoktur. Hangi ekleme örnekleri tanıma indirgemeden uygun bir kavram çerçevesi kurar?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Aşağıdaki cümlelerden hangisi, kurmaca bir kitap kulübünde “bellek defteri” kavramını tanımlamaktadır?
2Kurmaca bir yazı atölyesinde “tek sahneli metin”, en çok iki paragraftan oluşan ve yalnız tek bir olayı anlatan metin olarak tanımlanıyor. Bu tanıma göre hangi metin uygun bir örnektir?
3Bir okul gazetesinde, gerçekten gözlenen üç öğrencinin günlük çalışma planı yaptığı ve üçünün de deneme notlarının arttığı aktarılıyor. Yazar bu üç örnekten hangi sonucu çıkarırsa örneklerin kanıt sınırı aşılmamış olur?
4Bir kulüp raporunda “Kulübün bütün üyeleri bu sezon en az bir etkinliğe katıldı” deniyor. Kayıtlarla doğrulanmış bilgiye göre üye Deniz hiçbir etkinliğe katılmadı. Bu karşı örneğin raporun iddiası üzerindeki etkisi için hangisi doğrudur?
5Bir yurt yöneticisi “Yurttaki bütün odalar gece on birde kapanır” diyor; yurt kurallarında oda, “uyumak için ayrılmış bölüm” olarak tanımlanıyor ve çalışma salonu odalardan sayılmıyor. Bir öğrenci “Çalışma salonu on bir buçukta açıktı, bunu bir arkadaşım söyledi” diyor. Bu bilgi yöneticinin iddiası için ne ifade eder?
6Kurmaca bir fotoğraf dergisinde “gece çekimi”, güneş battıktan sonra yapay ışıkla çekilen fotoğraf olarak tanımlanıyor; örnek olarak yalnız şehir ışıklarıyla çekilmiş bir köprü fotoğrafı veriliyor ve örneklerin eksiksiz olduğu belirtilmiyor. Dergiye gelen bir kıyı fotoğrafı, güneş battıktan sonra tekne fenerinin ışığıyla çekilmiştir. Bu fotoğraf için hangisi doğrudur?
7Bir araştırmacı, kayıtlarını doğruladığı üç gerçek esnafın hızlı teslimat sunmasıyla müşteri sayısının arttığını belirtiyor. Ardından “Bir de kendi hayal ettiğim dördüncü esnafı düşünün; o da aynı sonucu yaşadı” diyor ve “Bu nedenle hızlı teslimat sunan her işletmenin müşterisi artar” sonucunu çıkarıyor. Bu kanıt düzeni için hangisi doğrudur?
8Aynı yazıdan iki cümle alınıyor: I. “Kenara alınan ve sonra tamamlanacak kısa nota ara not denir.” II. “Fen dersinde formülün yanına yazdığım üç sözcük bu tanıma uyar.” Bu cümlelerin görevi için hangisi doğrudur?
9Kurmaca bir anlatıda “çift sesli sahne”, aynı odada iki kişinin aynı anda konuştuğu ve konuşmaların birbirine karıştığı sahne olarak tanımlanıyor. Örnek olarak yemek masasında iki kardeşin aynı anda konuştuğu sahne veriliyor. Yazar sonra “Demek ki çift sesli sahneler hep yemek masasında geçer ve hep iki kardeşi içerir” diyor. Bu sonuçla ilgili hangisi doğrudur?
10Bir köşe yazarı “Başarı, her sabah erken kalkmaktır” diyor ve bunu kendi tanımı olarak sunuyor. Bu cümle için hangisi doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Tanım ile örneği metindeki görevinden nasıl ayırırım?
Tanım, kavramın ne olduğunu/neyi kapsadığını açıklar; örnek, düşünceyi belirli durumla somutlaştırır. Biri ötekini dışlamaz; tek örneğin ayrıntısı tanıma otomatik zorunlu koşul olmaz.
Birkaç olumlu örnek ile tek doğrulanmış karşı örneğin evrensel iddia için rolleri aynı mı?
Hayır. Birkaç olumlu örnek her durumun öyle olduğunu tek başına kanıtlamaz. Koşulları doğrulanmış bir karşı örnek istisnasız hepsi iddiasını çürütebilir. Kurmaca bir durum gerçek gözlenmiş karşı örnek diye sunulmaz.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.