hepnotAd ve sıfat tamlamalarında ilişki ve ek sınırları
Konunun mantığı
Tamlama, sözcüklerin bir ad etrafında ilişki kurduğu söz grubudur. Ad tamlamasında iki ad veya ad gibi kullanılan unsur arasında aitlik, tür ya da başka bağlar kurulabilir; her ilişki gerçek mülkiyet değildir. Sıfat tamlamasında ise ad bir nitelik veya belirtme sözüyle birlikte ele alınır. Bu ders, okul dil bilgisi çerçevesinde açık örnekleri karşılaştırır; malzeme adları gibi tartışmalı sınıflamalara tek yanıt dayatmaz.
Belirtili ad tamlamasında tamlayanda ilgi, tamlananda iyelik/tamlanan eki görülür. Özgün “atölyenin penceresi” sözünde atölye-nin, pencere-si ilişkisi vardır. Tamlayan ile tamlanan arasına sıfat girebilir: atölyenin geniş penceresi. Geniş sözü pencereyi niteler; bu ekleme, adlar arasındaki tamlama ilişkisini ortadan kaldırmaz.
Belirtisiz ad tamlamasında tamlayan ilgi eki almaz, tamlananda tamlanan eki bulunur. Özgün “alet çantası” sözünde alet, çantanın türünü veya kullanım bağlantısını belirtir; çanta-sı tamlanan biçimidir. “Ağır çanta” sözündeki ağır ise bir sıfattır. İki sözcükten oluşmaları, bu iki grubun aynı tür olmasını sağlamaz.
Tamlama cümlede kullanılırken başka ekler de alabilir. “Atölyenin penceresini temizledik.” cümlesinde pencere-si tamlanan ilişkisini taşır; ardından gelen n kaynaştırması ve i belirtme durumu, grubun cümledeki nesne görevini kurar. Son i sesini görüp bütün gruptaki iyelik ilişkisini silme. Grup içindeki ek ile grubun dış cümledeki görev ekini ayrı basamaklarda denetle.
Daha büyük gruplarda hangi unsurun hangisine bağlandığını parantezle göster. “Teknisyenin alet çantası” içinde alet çantası bir ad tamlamasıdır ve teknisyene bağlanır; okul çerçevesinde zincirleme yapı olarak incelenebilir. Buna karşılık kabın boyutunu anlatan küçük sözüyle kurulan “küçük ölçüm kabı” ifadesinde üç sözcük vardır ama bu sayı tek başına zincirleme ad tamlaması kanıtı değildir. Sözcük sayısından önce ilişkileri kur.
Belirtili ad tamlamasında ilgi ve tamlanan eklerini; belirtisizde tamlanan ekini denetle. Sıfatın adı nitelemesi farklı ilişkidir. Son durum ekini tamlama ekiyle karıştırma; üç sözcük tek başına zincirleme demek değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün cümle: “Atölyenin geniş penceresini temizledik.” Yalnız atölyenin geniş penceresini grubu çözümlenecektir.
Grup içi ve dış görev ayrımı
- Atölye-nin ilgi ekiyle tamlayandır; pencere-si tamlanan ilişkisidir.
- Geniş sözü pencereyi niteleyen sıfattır; adlar arasındaki ilişki sürer.
- Pencere-si-n-i biçimindeki son i belirtme durumudur; n bağlayıcı sestir, nesne görevi bütün gruba aittir.
Sınır: Tamlamanın belirli olması ile cümlede belirtili nesne olmak ayrı sınıflamalardır.
Katmanları parantezle kur
- Önce atölyenin [geniş penceresi] grubunu oluştur.
- Genişin pencereye, atölyenin de penceresine bağlandığını göster.
- Cümlede temizlenen bütün bu gruptur; durum eki grubun sonunda görünür.
Sınır: Parantezleme bu bağlamdaki ilişkileri açıklar; her uzun grup aynı şekilde çözümlenmez.
Tamlanan ekiyle nesne kuran durum ekinin farklı katmanlarda bulunması neden önemlidir?
Hatayı bul
Öğrenci “Atölyenin geniş penceresi sözünde geniş araya girdiği için belirtili ad tamlaması yoktur. Penceresini son i ile bittiği için iyelik taşıyamaz” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Tamlayanla tamlanan arasına sıfat girebilmesini yanlışlıkla ilişkinin kesilmesi sayıyor.
Atölye-nin pencere-si bağı, genişin pencereyi nitelemesiyle sürer. Pencere-si-n-i içinde tamlanan eki ve dış belirtme durumu birlikte bulunabilir.
Alet çantası grubu teknisyenin alet çantası biçiminde genişletilirse hangi yeni ilişki kurulur?
Alet çantası içteki ad tamlaması olarak kalır; bütün bu çanta grubu teknisyene ilgi/iyelik ilişkisiyle bağlanır. Okul dil bilgisi çerçevesinde zincirleme yapı olarak incelenebilir. Kararı yalnız sözcük sayısı değil bu iç içe ad ilişkileri sağlar.
Dersin soruları
1Özgün gruplar: I. “görevlinin çantası” II. “alet çantası” III. “ağır çanta”. Ağır sözü çantanın niteliğini belirtmektedir. Bu grupların türleri sırasıyla hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün cümle: “Arşivin yeni kapısını boyadık.” Kapı arşive aittir ve yeni sözü bu kapıyı nitelemektedir; incelenen grup arşivin yeni kapısınıdır. Kapısını sözündeki eklerin ve grubun ilişkisini hangi açıklama doğru verir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün bağlamda “küçük ölçüm kabı” sözü geçiyor. Küçük sözü ölçümün kapsamını değil kabın boyutunu belirtmektedir. Öğrenci “Üç sözcük var; öyleyse kesin zincirleme ad tamlamasıdır” diyor. Bu çıkarım nasıl değerlendirilmelidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Aşağıdaki gruplardan hangisi belirtili ad tamlamasıdır?
2Bahçenin kapısı açıktı. Bu cümledeki bahçenin kapısı grubunun eklerini hangi açıklama doğru verir?
3Bir öğrenci “sınıfın havası” grubu için “Hava sınıfın malı değildir; mülkiyet olmadığından bu grup ad tamlaması değildir” diyor. Bu değerlendirme için hangisi doğrudur?
4I. “Kırık kalemin ucu” II. “Kalemin kırık ucu” Bu iki grupta kırık sözünün niteledikleri ve tamlama ilişkisi hakkında hangisi doğrudur?
5I. “Ahmet’in defteri masadaydı.” II. “Defteri masaya bıraktım.” İki cümledeki defteri sözcüklerinde son -i eki iki cümlede nasıl bir görev üstlenir?
6Şehrin spor salonu grubunda spor salonu belirtisiz ad tamlamasıdır. Bu grup için ilişkileri doğru gösteren parantezleme hangisidir?
7I. “Eski şehir haritası on yıl önce basılmıştı; şehir ise yeni kurulmuştu.” II. “Eski şehir haritası yüzyıllar önceki bir kenti gösteriyordu; harita ise yeni basılmıştı.” Her iki cümlede şehir haritası, belirtisiz ad tamlamasıdır. Bağlama göre eski sözü ve gruplar hakkında hangisi doğrudur?
8Kış bahçesi ve kışlık bahçe grupları için hangisi doğrudur? (Kışlık sözü, bahçenin kışa uygun olduğunu belirtir.)
9I. “Yaşlı adam geldi.” II. “Yaşlının bastonu düştü.” İkinci cümlede yaşlı, kişiyi anlatan ad gibi kullanılmıştır. İki gruptaki yaşlı sözü için hangisi doğrudur?
10Okul bahçesi grubu belirtisiz ad tamlamasıdır. Bu grubu, tamlanan ekini ve iç ilişkiyi koruyarak belirtili ad tamlamasına dönüştürmek için ne yapılır?
Aklında kaldı mı?
Belirtili ad tamlamasının arasına sıfat girerse adlar arasındaki ilişki zorunlu bozulur mu?
Hayır. Sıfatın hangi adı nitelediğini ve ilgi/tamlanan eklerinin ilişkisini ayrı denetle.
Bir söz grubunda üç sözcük bulunması zincirleme ad tamlamasını kanıtlar mı?
Hayır. Sözcükler arasındaki ad ilişkileri ve gruplama incelenmelidir; sıfat eklenmesi de sayıyı artırabilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.