hepnotSözcük yapısı: basit, türemiş ve birleşik kuruluş
Konunun mantığı
Bu dersin okul dil bilgisi çerçevesinde sözcükler yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olarak incelenir. Sözcüğün kaç heceli olduğu, uzun görünmesi veya yazıda tek boşluksuz parça olması bu sınıfları tek başına vermez. Önce bağlamdaki anlamı ve kuruluşu belirle: tek kök yalnız çekim mi almış, yapım ekiyle yeni söz mü oluşmuş, yoksa birden çok sözcük bir kavram ya da eylem kuruluşunda mı birleşmiş? Bu güncel okul çözümlemesi bütün sözcüklerin tarihsel köken araştırması değildir; tartışmalı örneklerde kanıtsız tek sınıflama dayatılmaz.
Basit sözcük yapım eki almamış ve başka sözcükle birleşerek kurulmamış kök temelli örnektir; çekim eki alması basitliği tek başına bozmaz. Özgün “Kalemlerimizde aynı işaret var.” cümlesindeki kalem-ler-imiz-de, kalem köküne çoğul, birinci çoğul iyelik ve bulunma görevleri ekler. Bu üç ek yeni bir sözlük kavramı türetmez. Basit demek mutlaka eksiz, kısa veya yalın durumda demek değildir. “Kalem” ile “kalemlerimizde” farklı çekim koşullarında olsa da bu açık örnekte ikisi basit yapı temelini korur.
Türemiş sözcükte yapım ekiyle kurulan gövde bulunur; gövde daha sonra çekim eki de alabilir. Tuzdan kap adı yapan tuzluk ile tuzlar aynı işlem değildir: ilkinde -luk yeni bir kap adını kurar, ikincide -lar çoğulluk bildirir. “Tuzlukları rafa dizdik.” cümlesinde tuz-luk-lar-ı hem türetme hem çekim taşır; son çekim türetme geçmişini silmez. Her anlam katkısını yapım sanma; çoğul ve aitlik de anlama katkıda bulunur. Birleşik kuruluşların üzerine gelen tartışmalı türetmeleri bu başlangıç sorularında tek yanıta zorlamıyoruz.
Birleşik kuruluşta birden fazla sözcük yeni bir kavramı karşılayacak veya birleşik eylem kuracak biçimde bir araya gelir. Bitki adı olan hanımeli, gerçek bir hanımın elini anlatan serbest “hanımın eli” grubuyla aynı anlam ve kuruluş değildir. Yardım etmek de ad ile yardımcı fiille kurulan birleşik fiile örnektir ve ayrı yazılır. Bu nedenle birleşik sözcük/fiil sınıfı yalnız bitişik yazımla tanınmaz; bitişik görünen çekimli kalemlerimizde de sırf boşluk yok diye birleşik olmaz. Yazım ile kuruluş farklı sorulardır; yazım kuralı gerektiğinde ayrıca doğrulanır.
Yan yana gelen her iki sözcük de birleşik söz değildir. “Kırmızı kutu” bağlamında yalnız bir kutunun rengini belirten serbest sıfat ilişkisi kurulabilir; yalnız iki sözcük bulunması yeni bir sözlük birimi oluştuğunu kanıtlamaz. Buna karşılık gökkuşağı yerleşmiş tek bir doğa olgusunun adıdır; bu kullanımda her parçayı rastgele ayrı nesne gibi okumayız. Çözümde kuruluşu kanıtlayan anlam ilişkisini, yapım/çekim görevlerini ve varsa birleşik fiil düzenini birlikte göster. Tek bir sözcüğün her kullanımını ses benzerliğiyle zorla aynı türetmeye bağlama.
Basit sözcük yalnız çekim alabilir; türemişte yapım basamağı vardır. Birleşik kuruluş ayrı da yazılabilir. Boşluk, uzunluk veya ek sayısı yerine bağlamdaki anlamı ve kuruluş işlemini göster.
Adım adım bir örnek
Bu ders için yazılan etiketleme bağlamı: “Kalemlerimizde aynı işaret vardı; tuzlukları ayrı rafa koyduk; bahçedeki hanımeli için yeni etiket yazdık.” Yalnız kalemlerimizde, tuzlukları ve bitki adı hanımeli incelenecek; bütün cümlenin sözcüklerini sayma görevi yoktur.
Kuruluş işlemini basamaklandır
- Kalem-ler-imiz-de: verilen ekler çoğul, iyelik ve bulunmadır; yeni söz türeten yapım eki yoktur, basit yapı korunur.
- Tuz-luk-lar-ı: kap adı türeten -luk vardır; ardından çoğul ve bu nesne bağlamında belirtme gelir, türemiştir.
- Hanımeli burada bitki adıdır; iki sözün birleşerek yerleşmiş kavram adı oluşturduğu birleşik kuruluştur, gerçek kişinin elini anlatmaz.
Sınır: Bu üç açık kullanım sınıflanır; her uzun sözcük veya her ad tamlaması aynı biçimde birleşik sayılmaz. Tarihsel bütün kökenler bu basamaklandırmayla ispatlanmaz.
Yanlış kestirmeleri karşı örnekle denetle
- “Üç ek var, türemiştir” kuralını kalemlerimizde örneği çürütür; eklerin görevleri çekimdir.
- “Tek parça yazılan her söz birleşiktir” kuralını da aynı basit çekimli örnek çürütür.
- Hanımelinin birleşikliği yalnız boşluksuz yazılmasına değil verilen bitki adı kuruluşuna dayanır; ayrı yazılan yardım etmek birleşik fiili de yazımın tek ölçüt olamayacağını gösterir.
Sınır: Karşı örnekler belirli hatalı ölçütlerin yetersizliğini gösterir; bütün söz varlığını otomatik sınıflandıran bir algoritma kurulmuş olmaz.
Hangi yaklaşım olumlu çözümlemeyi kuruyor; hangisi yalnız ek veya yazım görünümüne dayanan kestirmeyi sınırlandırıyor?
Hatayı bul
“Kalemlerimizde tek parça yazılmış ve üç ek almış; dolayısıyla hem birleşik hem türemiştir.” Bu kararda ne eksiktir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Yazım görünümü ile ek sayısı, kuruluş ve ek görevi incelemesinin yerine konmuştur.
Kalem köküne gelen çoğul/iyelik/bulunma çekimlerdir; bu örnekte yapım eki veya başka sözcükle birleşme yoktur. Basit yapı çekim alabilir; ayrı yazılan yardım etmek ise birleşik fiil olabilir.
Çalışılmış örnekte kalemlerimizde yerine kalemliklerimizde kullanılsaydı yapı için ne değişirdi?
Kalem-lik bir kap/araç adı türeten yapım basamağı içerir; sonraki -ler-imiz-de çekimleriyle birlikte bu açık örnek türemiş olurdu. Değişim harf sayısının artması değil -lik ile yeni söz kurulmasıdır. Bu yakın karşılaştırma bağımsız aktarım başarısı ölçümü değildir.
Dersin soruları
1Özgün kayıt: “Yollarımızdan biri kapandı. Sporcu suluğunu çantasına yerleştirdi. Yağmurdan sonra gökkuşağını gördük.” İncelenenler yollarımızdan, suluğunu ve doğa olgusunun adı gökkuşağınıdır. Suluğunu burada su kabı anlamındaki suluk adının iyelik ve belirtme almış biçimidir; sözcük tarihçesi istenmiyor. Verilen kullanımlar yapı bakımından sırasıyla nasıl sınıflanır?
Bu soruda hata mı var?2Özgün sahne kaydı: “Görevli, ağır sandığı taşıyan ekibe yardım etti.” Yardım etmek bu bağlamda ad ile et- yardımcı fiilinden kurulmuştur; yardım sözü ayrı bir nesne olarak taşınmıyor, yardımda bulunma eylemi anlatılıyor. Yardım etti hakkında hangi değerlendirme doğrudur?
Bu soruda hata mı var?3Tamamen özgün iki bağlam: I “Yeni tabelada hanımeli bitkisinin adı yazıyordu.” II “Ressam hanımın eli, masanın kenarında duruyordu.” İlk kullanım bitki adını, ikinci grup belirli bir kişinin gerçek elini anlatıyor. Hangi açıklama yapı farkını korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Bir sözlük çalışmasında -ler, -imiz ve -den çekim ekleri; -çı ve -lük ise yeni söz türeten yapım ekleri olarak alınmıştır. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından basittir?
2Aşağıdaki öbeklerden hangisi yalnızca iki sözcükten oluştuğu için değil, tek bir kavram adı kurduğu için birleşik kuruluş sayılır?
3Aynı kökten kurulan göz, gözler, gözlük ve gözlükler sözcükleri yapı bakımından nasıl gruplanır? (-lük, göz sözcüğünden yeni bir eşya adı türeten bir ektir.)
4Hangi cümlede ad ile yardımcı fiilden kurulmuş, bitişik yazılan bir birleşik fiil vardır?
5Sınıf defterinde şu notlar var: karabiber ve kitaplarımızda tek parça yazılmıştır; rica etmek ve kara bulut iki parça yazılmıştır. Çözümlemede karabiber ile rica etmek birleşik, kitaplarımızda basit, kara bulut serbest sıfat ilişkisi bulunmuştur. Bu notlardan hangi sonuç çıkar?
6Bir öğrenci elma sözcüğünde el sesini bulup “elma birleşiktir”, kalem sözcüğünde kal ve em seslerini ayırıp “kalem birleşiktir” diyor. Elma bir meyve adı, kalem yazı aracı adıdır. Bu çözümleme için hangisi doğrudur?
7Sınıf panosunda iki cümle yazılıdır: I. “Yazar yeni romanını bitirdi.” II. “Ali mektubu yarın yazar.” I’de yazar sözü roman yazan kişiyi bildirir; II’de yazar sözü, Ali’nin yarın yapacağı işi bildirir. Bu iki kullanım için hangisi doğrudur?
8Bir öğrenci “Tek parça yazılan her sözcük basittir” kuralını öne sürüyor. Hangi sözcük bu kuralı çürüten bir karşı örnektir?
9Dil kulübünde iki arkadaş başkent sözcüğünü sınıflıyor; sözcük bu bağlamda bir ülkenin yönetim merkezi olan kentin adıdır. Burak “Başkent ek almamış, basittir” diyor. Selin “Başkent, baş ve kent sözcüklerinin tek bir kavram adı kurmak üzere birleşmesidir” diyor. Hangi değerlendirme uygundur?
10Kitapçılarımızdan sözcüğünde -çı yapım ekidir; -lar, -ımız ve -dan çekim ekleridir. Bu sözcükte yapım ekiyle kurulan gövde hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Yalnız çekim ekleri almış uzun bir sözcük neden hâlâ basit olabilir?
Çoğul, iyelik ve durum görevleri tek başına yeni söz türetmez veya iki sözü birleştirmez. Ek sayısı yerine kuruluş basamağını denetlerim.
Birleşik söz/fiil sınıfını yalnız bitişik yazımdan bulabilir miyim?
Hayır. Ayrı yazılan yardımcı fiil kuruluşları da vardır; yardım etmek örneğinde ad ve yardımcı fiil tek eylem kuruluşunda birleşir. Serbest söz grubu ile de anlam/yapı farkı incelenir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.