hepnotSözcük türünü bağlamdaki ilişkiyle belirleme
Konunun mantığı
Bir sözcüğün türünü yalnız sözlükteki ilk anlamından veya cümledeki sırasından belirleme. Önce o kullanımda neyi adlandırdığını, hangi sözü nitelediğini veya hangi varlığa gönderimde bulunduğunu ara. “Dürbün çantada kaldı.” cümlesinde dürbün bir nesneyi adlandıran isimdir. Özne olmak ile isim olmak da aynı kavram değildir; biri cümle ögesi, diğeri sözcük türüdür.
Sıfat, bu dersin okul dil bilgisi çerçevesinde bir adı niteleyen ya da belirten kullanımdır. “Hızlı tren yaklaşıyor.” cümlesinde hızlı, tren adının niteliğini belirtir. “Bu haritayı aç.” cümlesinde bu, harita adını işaret ederek belirtir. Bir sözcüğün bir ismin yakınında bulunması tek başına sıfat olduğunu göstermez; aradaki anlam ve yapı ilişkisini kur.
Zamir, ad gibi kullanılarak bir varlığa gönderimde bulunabilir. “Bu harita katlanmış; bunu açalım.” cümlesinde ilk bu harita adını belirtirken bunu ikinci bölümde harita yerine kullanılır. Tek başına kullanılma veya ek alma yardımcı ipuçlarıdır; gerçek gönderim ve görevle birlikte değerlendirilir. Adı belirtmek ile adı söylemeden varlığa gönderimde bulunmak aynı ilişki değildir.
Zarf, fiil, fiilimsi, sıfat veya başka zarfın anlamını durum, zaman, miktar gibi yönlerden belirtebilir. “Görevli hızlı konuştu.” cümlesinde hızlı, konuşma eyleminin yapılışını belirtir; hızlı tren sözündeki görevinden farklıdır. Nasıl sorusunu sormak yardımcıdır ama sorunun yöneltildiği sözü de bilmek gerekir. Yalnız hızlı kelimesine bakıp her kullanımda aynı türü verme.
Gönderim eksikse alt türde kesinlik sınırlanabilir. O sözü bir adı belirtirse sıfat, ad gibi kullanılırsa zamir olabilir; zamir olduğunda kişi veya işaret yorumu için gönderim bağlamı gerekebilir. Adlaşmış sıfat gibi kullanımların sınıflandırılması ayrıca ele alınır; bu paket tartışmalı bir örneği tek etikete zorlamaz. Dört temel ilişkiyi öğrenmek, bütün sözcük türlerinin ve alt türlerin bitmesi değildir.
Adlandırma: isim. Bir adı niteleme/belirtme: sıfat. Ad gibi gönderim: zamir. Eylem veya ilgili niteliği belirleme: zarf. Aynı biçim farklı cümlelerde değişebilir; alt tür için yeterli bağlam ara.
Adım adım bir örnek
Özgün cümleler: I. “Bu kılavuz rafta.” II. “Bunu rafa koydum.” III. “Sessiz oda hazır.” IV. “Görevli sessiz konuştu.” Bu/bunu ve sessiz kullanımları incelenecektir.
İlişkinin hedefini bul
- Ide bu, kılavuz adını belirtir: işaret sıfatı. IIde bunu ad gibi nesneye gönderir: işaret zamiri.
- IIIte sessiz oda adını niteler: sıfat. IVte sessiz konuşma eyleminin yapılışını belirtir: zarf.
- Kılavuz ve oda ise bu cümlelerde varlıkları adlandıran isimlerdir.
Sınır: Bu paket adlaşmış sıfatın farklı sınıflama tartışmalarını bu örneklere eklemez.
Aynı biçimi iki bağlamda karşılaştır
- Bu ile bunu için yanında belirtilen bir ad bulunup bulunmadığını ve gönderimi karşılaştır.
- Sessiz için oda ile konuştu sözlerinden hangisine anlamca bağlandığını göster.
- Son kararı sözcük sırasından değil anlam/yapı ilişkisiyle denetle.
Sınır: Yakınlık ve ek alma tek başına otomatik test değildir; verilen cümle ilişkisi gereklidir.
Aynı sessiz biçiminin iki ayrı türde kullanılmasını hangi hedef sözcük farkı açıklıyor?
Hatayı bul
Öğrenci “Sessiz, nitelik bildirdiğinden her zaman sıfattır; hangi sözcüğü belirttiğine bakmaya gerek yok. Bu da her cümlede zamirdir” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Bir sözlük niteliğini bütün cümlelerde değişmez görev sayıyor.
Sessiz oda sözünde ad nitelenir; sessiz konuştu sözünde eylemin yapılışı belirtilir. Bu için de bir adı belirtme ile ad gibi gönderimi bağlamda ayır.
Çalışılmış “Bu kılavuz rafta.” cümlesi “Bu, rafta.” biçiminde, bu ile aynı kılavuza gönderim korunarak yeniden kurulursa ne değişir?
Bu artık açık kılavuz adını belirtmez; ad gibi kullanılarak kılavuza gönderimde bulunur. Bu bağlamda işaret sıfatı yerine işaret zamiri görevi vardır. Gönderilen nesnenin aynı kalması sözcük görevinin aynı kalmasını gerektirmez.
Dersin soruları
1Özgün bağlam: “Şu çantayı tarttım. Şunu depoya kaldırdım.” İki cümlede de aynı çantadan söz ediliyor; şu ve şunu kullanımları inceleniyor. Hangi sınıflama ve gerekçe doğrudur?
Bu soruda hata mı var?2Özgün cümleler: I. “Dikkatli teknisyen ölçümü bitirdi.” II. “Teknisyen dikkatli ölçtü.” Yalnız dikkatli sözcüğünün kullanımları karşılaştırılıyor. Hangi açıklama uygundur?
Bu soruda hata mı var?3Bir kartta yalnız “O, akşama kadar burada kaldı.” cümlesi yazıyor. Önceki konuşma ve o ile gösterilen varlığın insan mı başka bir varlık mı olduğu verilmemiştir. O sözcüğünün bu cümledeki görevi soruluyor. En uygun değerlendirme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir fotoğraf kulübü notunda iki cümle var: I. “Mercek parlıyor.” II. “Öğrenciler merceği temizledi.” Birinci cümlede mercek özne, ikinci cümlede nesnedir. Mercek sözcüğünün iki cümledeki türü için hangisi doğrudur?
2Kurmaca bir kargo notunda şu cümleler yan yana yazıldı: “O paket kapıda kaldı. Onu görevliler depoya taşıdı.” O ve onu sözcükleri inceleniyor. Hangi açıklama doğrudur?
3Kurmaca bir fidanlıkta iki cümle yazıldı: I. “Güçlü rüzgâr fidanları yere yatırdı.” II. “Rüzgâr gece boyunca güçlü esti.” Güçlü sözcüğünün iki kullanımı karşılaştırılıyor. Hangi açıklama doğrudur?
4Kurmaca bir tamirhanede iki not var. Not 1: “Anahtarı tezgâha bırak. Onu sonra alırım.” Not 2 yalnız “Onu sonra alırım.” yazıyor; önceki cümle ve konuşma bilinmiyor. İki notta da “onu” sözcüğü için hangi değerlendirme doğrudur?
5Kurmaca bir depo sayım notunda şu cümleler yazıldı: “Rafta kutular duruyor. Şunlar bomboş.” Kutular ve şunlar sözcükleri inceleniyor. Hangi açıklama doğrudur?
6Aşağıdaki cümlelerin hangisinde köşeli ayraç içindeki sözcük bir adı niteleyen sıfattır?
7Kurmaca bir kitaplık etkinliğinde şu cümle okundu: “Ayşe, sakin bir sesle okudu.” Yalnız sakin sözcüğünün sözcük türü (öbeğin görevi değil) inceleniyor. Hangi açıklama doğrudur?
8Kurmaca bir kartta yalnız “Onlar yarın gelecek.” cümlesi var. Önceki konuşma bilinmiyor; “onlar” ile insanların mı, başka varlıkların mı kastedildiği anlaşılamıyor. “Onlar” için kişi ya da işaret yorumuna (alt türe) kesin biçimde varmak üzere hangi bilgi gerekir?
9Kurmaca bir kırtasiye notunda şu cümle yazıldı: “Şu kırmızı kalemi bana ver.” Şu, kırmızı ve bana sözcükleri inceleniyor. Bu üç sözcüğün türleri aynı sırayla hangisidir?
10Kurmaca bir odanın tarifinde şu cümle yazıldı: “Eski kitaplığın üst rafında mavi defterler duruyordu.” Mavi sözcüğü inceleniyor. “Mavi” sözcüğü hangi sözcüğü nasıl niteler ve türü nedir?
Aklında kaldı mı?
Bir sözcük hem sıfat hem zarf görevinde kullanılabilir mi?
Evet. Özgün karşılaştırma: dikkatli teknisyen içinde adı niteler; dikkatli ölçtü içinde eylemin yapılışını belirtir.
Bir cümlede özne olan sözcük mutlaka isim türünde midir?
Hayır. Özne bir cümle ögesi görevidir; zamir de özne olabilir. Sözcük türü ve cümle ögesi aynı sınıflama değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.