hepnotSözcükte anlam: sözcüğün adına değil, cümledeki görevine bak
Konunun mantığı
Bir sözcüğe tek ve değişmez bir anlam etiketi yapıştırmak yerine, o sözcüğün incelenen cümlede neyi karşıladığını belirle. Aynı yazılış farklı bağlamlarda farklı görevler üstlenebilir. Önce cümleyi bütün olarak oku; sonra hedef sözcüğün yerine anlamını açıklayan kısa bir söz getir. Sözcüğün ne anlama geldiğini açıklamadan yalnız “mecaz” veya “terim” demek, doğru gerekçeyi göstermez.
Temel gerçek kullanımda sözcük, yaygın temel anlamındaki durumu karşılar. “Çantadan çıkan ıslak bez masayı nemlendirdi” cümlesinde “ıslak”, üzerinde su veya sıvı bulunan bezin özelliğini belirtir. Burada bir duygu ya da ilişki, bezin fiziksel özelliğiymiş gibi anlatılmıyor. Gerçek kullanımı “gerçekte yaşanmış olay” ile karıştırma: Kurmaca bir öyküdeki bir nesnenin fiziksel özelliği de temel gerçek anlamla anlatılabilir.
Mecaz kullanımda sözcük, temel anlamındaki nesne veya olaydan uzaklaşarak başka bir durumu anlatır. “Bu haber aramızdaki gerginliği eritti” cümlesinde gerçek bir katının sıvıya dönüşmesi değil, gerginliğin azalması anlatılır. Mecazı saptamak için önce cümlede gerçekten hangi durumun bildirildiğini söyle. Sırf soyut bir kavram geçiyor diye otomatik mecaz kararı verme; soyut sözcükler kendi temel anlamlarında da kullanılabilir.
Terim kullanımında sözcük belirli bir bilim, sanat, spor ya da meslek alanının özel kavramını karşılar. “İki doğrunun kesişiminde oluşan açıyı ölçtük” cümlesinde “açı”, geometri kavramını adlandırır. Sözcüğün kullanıldığı yer tek başına yeterli değildir: Laboratuvarda geçen “kapıyı kapat” sözündeki “kapı” sırf laboratuvar ortamı nedeniyle terim olmaz. Tersine, bir terimin derslik dışında söylenmesi de kavramın terim olmasını kendiliğinden kaldırmaz.
Bu kısa pakette tartışmasız temel gerçek, mecaz ve terim örneklerine odaklanıyoruz. Gerçek anlamın yan anlamla ilişkisi, deyimler ve anlam aktarmaları ayrıca incelenmelidir; her kullanım bu üç kutuya zorla sokulmaz. Özellikle gerçek/yan anlam ayrımında kullanılan öğretim sınıflandırması ve sözlük açıklaması birlikte değerlendirilir. Son kontrolün şu olsun: Seçtiğim açıklama bu cümledeki anlamı koruyor mu, yoksa yalnız sözcüğün başka bir yerde taşıdığı anlamı mı anlatıyor?
Sınıflandırmayı sözcüğün cümlede karşıladığı anlamla yap. Fiziksel temel anlam, bağlamda aktarılmış anlam ve özel alan kavramı farklıdır. Ortamın bilimsel olması her kelimeyi terim yapmaz. Gerçek kullanım, olayın gerçekten yaşanmış olması demek değildir; kurmaca metinde de gerçek anlam bulunur.
Adım adım bir örnek
Kurmaca bir müzik atölyesinde üç not var: “İçerideki sıcak çayı dışarı çıkardık.” “Yeni katılanları sıcak bir tavırla karşıladık.” “Portedeki işaretin hangi notayı gösterdiğini konuştuk.” İlk iki cümlede “sıcak”, üçüncüde “nota” sözcüğünü incele.
Bağlamdaki karşılığı söyle
- İlk “sıcak”, çayın fiziksel sıcaklık özelliğini belirtir: temel gerçek kullanım.
- İkinci “sıcak”, yakın ve içten tutumu anlatır: mecaz kullanım.
- “Nota”, müzik alanının özel kavramını karşılar: terim kullanım.
Sınır: Atölye sözcüğü her cümledeki bütün sözcükleri müzik terimi yapmaz. İncelenen sözcükler açıkça seçilmiştir.
Açıklayıcı sözle karşılaştır
- Çay için “soğuk olmayan, ısısı yüksek” açıklaması bağlama uygundur.
- Karşılama için “içten ve yakın” açıklaması uygundur; çayın fiziksel özelliği kastedilmez.
- Nota için genel “işaret” açıklaması tek başına kavramı yeterince ayırmaz; müzik bağlamındaki özel görevini belirtmek gerekir.
Sınır: Açıklayıcı söz her bağlamda tam eş anlamlı olmak zorunda değildir; amacı bu kullanımın hangi anlamla kurulduğunu sınamaktır.
Üç cümle aynı atölyede geçtiği hâlde hedef sözcüklerin neden hepsini terim saymıyoruz?
Hatayı bul
Öğrenci “Laboratuvardaki pencereyi kapattı” cümlesinde olay bilim ortamında geçtiğinden “pencere” sözcüğünü terim sayıyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Mekânın bilimsel niteliği, hedef sözcüğün anlamı yerine ölçüt yapılmış.
Pencerenin cümlede neyi karşıladığına bakılır. Bu cümlede yapıdaki fiziksel pencere temel gerçek anlamındadır; özel bilim kavramı adlandırılmıyor.
“Pencereyi kapattı” cümlesine “Bilgisayar ekranındaki uyarı penceresini...” bağlamı eklenirse ne değişir?
İncelenen pencere artık yapıdaki açıklık değildir; bilgisayar arayüzündeki bir bölümü adlandırır. Bu teknik bağlamda terim kullanımı olarak incelenir. Sınıflandırma sözcüğün yazılışına değil, değişen karşılığına dayanır.
Dersin soruları
1I. “Musluktan akan soğuk suyla ellerini yıkadı.” II. “Tartışmadan sonra arkadaşına soğuk davrandı.” III. “Geometri etkinliğinde çizilen dik açıyı işaretledi.” I ve II’de “soğuk”, III’te “açı” sözcüğü inceleniyor. Hedef sözcüklerin anlam özellikleri aynı sırayla hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2“Laboratuvardaki konuşmayı duyan görevli, açık duran pencereyi kapattı.” Bu cümlede “pencere” sözcüğü inceleniyor. Bu sözcüğün cümledeki kullanımına ilişkin en uygun açıklama hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3“Sorumlunun beklenmedik sorusu, toplantıdaki konuşmayı dondurdu.” “Dondurdu” sözcüğünün bu bağlamdaki anlamını hangi açıklama en iyi karşılar?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir öyküde şu cümle yer alıyor: “Kahraman, parlak taşı avucunda döndürdü.” “Parlak” sözcüğünün kullanımı için hangisi doğrudur?
2Kurmaca bir proje toplantısında şu cümle söylendi: “Müdür, projenin sorumluluğunu yeni ekibe devretti.” “Sorumluluk” sözcüğü için hangisi doğrudur?
3Kurmaca bir futbol kulübünün duyurusunda iki cümle var: I. “Hakem, ofsayt kararını verdikten sonra oyunu başlattı.” II. “Oyuncular antrenmandan sonra gölgede dinlendi.” İki cümlede de futbol ortamı vardır. I. cümledeki “ofsayt” ve II. cümledeki “gölge” sözcükleri için hangisi doğrudur?
4Kurmaca bir resim atölyesinde öğretmen, “Tonu açmak için renge biraz beyaz kat.” dedi. Bu cümlede “ton” sözcüğünün yerine hangi açıklama konursa anlam en iyi korunur?
5Kurmaca bir öğrenci “Bir sözcüğün anlam özelliği yazılışından bellidir; cümleye bakmadan sözlükteki ilk anlamıyla sınıflarım.” diyor. Bu yaklaşım ders içeriği bakımından nasıl değerlendirilmelidir?
6Kurmaca bir sınıfta tahtaya “kök” sözcüğünün geçtiği üç cümle yazıldı: I. “Çocuk, sarmaşığın kökünü toprakla örttü.” II. “Öğretmen, sorunun kökünün ihmalde yattığını söyledi.” III. “Öğrenci, tahtadaki problemde dokuzun kökünü hesapladı.” Üç cümle de aynı ders ortamında yazılmıştır. I, II ve III’teki “kök” sözcükleri hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?
7Kurmaca bir mahallede komşular balkonda sohbet ederken biri şunu söyledi: “Pilin voltajı düşünce lamba loş yandı.” “Voltaj” sözcüğü için hangisi doğrudur?
8Aşağıdaki cümlelerin hangisinde köşeli ayraç içindeki sözcük temel gerçek anlamında kullanılmıştır?
9Kurmaca bir geometri defterinde “Öğrenci, iki doğrunun oluşturduğu açıyı iletkiyle ölçtü.” cümlesi var. Bu cümlede “açı” sözcüğünü hangi açıklama en iyi karşılar?
10Kurmaca bir yazarlık atölyesinde şu cümle yazıldı: “Bu öneri, tıkanan projenin önüne yeni bir köprü kurdu.” “Köprü” sözcüğü için hangisi doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Kurmaca bir öyküde sözcük gerçek anlamda kullanılabilir mi?
Evet. Gerçek anlam, olayın yaşanmışlığını değil sözcüğün temel anlamındaki kullanımını belirtir.
Bir sözcüğü terim saymak için neden yalnız metnin konusu yeterli değildir?
Sözcük o kullanımda belirli alanın özel kavramını karşılamalıdır; alanla ilgili ortamda sıradan nesnelerden de söz edilebilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.