hepnotSes olayları: hangi ses nerede değişti?
Konunun mantığı
Ses olayını bulmak için yalnız son sözcüğe bakma; ek almadan önceki biçimi ve gerçekten eklenen eki birlikte yaz. Değişen ses kökün/gövdenin sonunda mı, içindeki ünlüde mi, yoksa ekin başında mı? Bu yer bilgisi olayları ayırır. Çözümlemede kullandığımız artı işareti sözcüğün normal yazımı değildir; kök ve ek sınırını görünür kılan öğretim aracıdır. Ayrıca her uzun sözcükte sırf uzun olduğu için ses olayı var sayılmaz.
Ünsüz yumuşamasında, uygun sözcüklerde ünlüyle başlayan ek geldiğinde p/ç/t/k gibi son ünsüzler b/c/d/ğ veya g biçimine dönüşebilir. Örneğin dolap+ı biçimini dolabı olarak yazarken değişen ses sözcüğün sonundaki p’dir; ekin ünlüsü kaybolmamıştır. Bu koşul bütün sözcükler için istisnasız değildir: hukuk+u biçimi hukuku olur, son k yumuşamaz. Doğru yazımı ezberlenmiş tek bir kural sloganıyla bozma; sözcüğün gerçek biçimini kontrol et.
Ünsüz benzeşmesi ya da sertleşmesi örneklerinde değişen yer çoğu kez ekin başıdır. Sert ünsüzle biten sözcüğe gelen ilgili ekin d/c/g sesi t/ç/k olur. dolap+da → dolapta çözümünde dolap gövdesindeki p korunur; bulunma eki -da, -ta biçimini almıştır. Aynı sözcük farklı ekle farklı olay gösterebilir. Bu nedenle dolabı ile dolapta biçimlerini aynı olay diye etiketlemek, kök ve ek sınırını gözden kaçırır.
Ünlü düşmesinde uygun sözcüğün belirli ünlüsü eklenme sırasında düşer; boyun+u → boynu örneğinde ikinci hecedeki u artık yazılmaz. Her iki heceli sözcükte ünlüyle ek gelince düşme beklenmez. Ünlü daralmasında ise ses yok olmaz; a/e sesi uygun fiilin -yor çekiminde ı/i/u/ü biçimine dönüşür: bekle+yor → bekliyor örneğinde e, i olur. Bu başlangıç paketi bütün birleşme, türeme ve söyleyiş olaylarını bitirmiş sayılmaz.
Kontrol sırası kur: ekin görevini belirle, eklenmeden önceki biçimi yaz, son biçimi karşılaştır, değişen sesi ve yerini göster, sonra olayın adını koy. İstisna, dilde hiçbir düzen olmadığı anlamına gelmez; yalnız kuralın kapsamını dikkatle söylememizi gerektirir. Aynı sözcükte birden çok değişim olabileceği için soru yalnız belirli eklenme basamağını soruyorsa o basamakta kal. Aşağıdaki cümleler ve karşılaştırma kurguları bu ders için yazılmıştır; bütün Türkçe ses olaylarının eksiksiz dökümü değildir.
Önce kök/gövde ve eki ayır, sonra değişen sesi göster. dolabı biçiminde p→b yumuşama; dolapta biçiminde ek başı d→t sertleşmedir. Düşmede ses eksilir, daralmada ünlü dönüşür. Her sözcüğe istisnasız yumuşama uygulama.
Adım adım bir örnek
Bu dersin özgün karşılaştırması: “Yeni dolabı atölyeye götürdük.” ve “Malzemeler dolapta kaldı.” İlkinde dolap sözcüğüne belirtme durumu eki -ı; ikincide bulunma durumu eki -da geliyor. Yalnız bu iki eklenme basamağı incelenecek.
Kök–ek sınırından izle
- dolap+ı → dolabı: kök sonundaki p, b olur; ünsüz yumuşaması.
- dolap+da → dolapta: ek başındaki d, t olur; p korunur; ünsüz benzeşmesi/sertleşmesi.
- İki örnekte ekler farklı olduğundan değişen sesin yeri de farklıdır.
Sınır: Soru tüm cümledeki bütün ses olaylarını değil, belirtilen sözcüğün eklenmesini soruyor.
Önce/sonra ses tablosu kur
- Bir satıra dolap + -ı / dolabı / p→b / gövde sonu yaz.
- Diğer satıra dolap + -da / dolapta / d→t / ek başı yaz.
- Önce yer ve sesi karşılaştır, olayın adını bu bulguya bağla.
Sınır: Eklerin öğretim amaçlı başlangıç gösterimi ile sözcükte kullanılan uyumlu biçimi ayrı tutulur; artı işareti olağan yazımda kullanılmaz.
dolapta sözcüğünde p hâlâ dururken “p yumuşamış” demek neden yanlış olur?
Hatayı bul
Öğrenci “kitapta biçiminde p yumuşamıştır; boynu biçiminde daralma vardır; hukuk da mutlaka hukuğu yazılmalıdır” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Değişen sesin yerini belirlemeden olay adını seçiyor ve istisnayı yanlış yazımla ortadan kaldırıyor.
kitapta: p korunur, ek başında d→t vardır. boynu: kök içindeki u düşer. hukuku doğru biçiminde k korunur; her son k için zorunlu yumuşama yoktur.
dolap sözcüğüne -ı yerine bulunma eki -da getirilirse olay adı neden değişir?
dolabı için kök sonu p→b yumuşaması vardır. dolapta için p korunur, ek başı d→t sertleşir. Aynı kökün farklı eklerle aynı değişimi göstereceği varsayılamaz.
Dersin soruları
1Özgün cümle: “El yazması kitapta ayrı bir işaret bulduk.” Bu soruda yalnız kitap+da → kitapta eklenmesi inceleniyor; -da bulunma durumu ekidir. Bu basamakta hangi ses değişmiştir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün cümle: “Kuklanın boynu yeni kumaşla kaplandı.” Bu bağlamda boyun sözcüğüne üçüncü tekil kişi iyelik eki -u gelerek boynu biçimi oluşmuştur. Yalnız boyun+u → boynu basamağı soruluyor. Bu basamak için hangi açıklama doğrudur?
Bu soruda hata mı var?3Bir öğrenci “Sonu p, ç, t veya k olan her sözcük ünlüyle başlayan her ekte mutlaka yumuşar” kuralını öneriyor. İncelediği doğru biçimler dolap+ı → dolabı ve hukuk+u → hukuku. Burada yalnız verilen doğru yazımlar karşılaştırılacak. Bu iki veriyle öğrencinin önerisi nasıl değerlendirilmelidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir dil kulübü, ekli sözcükleri çözümleyerek tabloya yazdı. Hangi çözümlemede değişen ses ekin başındadır?
2Kurmaca bir doğa atölyesinde şu cümle yazıldı: “Kuşun kanadı, kitapta gösterilen çizimde boynuna değil ağaçlara doğru uzanıyordu.” Cümledeki ekli sözcükler inceleniyor. Bu sözcüklerden hangisinde ünsüz yumuşaması vardır?
3Kurmaca bir okul gazetesinin yazım denetimi için hazırlanan cümlelerden yalnız biri, ek başındaki ses olayı yönünden doğru yazılmıştır. Bu cümle hangisidir?
4Kurmaca kukla atölyesinde bir not yazıldı: “Kuklanın ağzı oynarken çocuklar hikâyeyi hemen anlıyor.” Notta ağzı (ağız+ı) ve anlıyor (anla+yor) sözcükleri inceleniyor. Bu iki sözcükte sırasıyla hangi ses olayları vardır?
5Kurmaca bir dil kulübü, -yor ekiyle çekimlenen fiilleri ve ek alan bazı adları çözümleyerek tabloya yazıyor. Hangi çözümlemede ünlü daralması vardır?
6Kurmaca harita çizerlerinin notunda “Çocuklar sokağa çıkmadan önce kapıyı kontrol etti.” cümlesi var. Sokağa sözcüğü, yönelme eki -a alınarak oluşmuştur. Eklenmeden önceki kök ve değişen ses için hangisi doğrudur?
7Kurmaca bir dil kulübü çalışmasında beş ekli sözcük listelendi: çiçeğimizden, kitaplarımızdan, ağaçlarımızda, yapraklarımızla, kanatlarımızı. Bu sözcüklerden hangisinde ses olayı vardır?
8Kurmaca bir kütüphane kartında ağaç+lar+ı → ağaçları çözümlemesi yazılıdır. Yalnız ikinci eklenme basamağı (ağaçlar+ı → ağaçları) soruluyor. Bu basamak için hangi açıklama doğrudur?
9Kurmaca bir yazım kılavuzunda “kapıda”, “ağaçta” ve “ağacı” biçimleri yan yana yazılmıştır. Bu biçimler için hangi değerlendirme doğrudur?
10Kurmaca bir müzik kulübünde şu cümle yazıldı: “Çocuklar yeni şarkıyı hep birlikte söylüyor.” Söylüyor sözcüğü söyle fiiline -yor ekinin gelmesiyle oluşmuştur. Ek almadan önceki biçim, değişen yer ve olay hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Ünsüz yumuşaması ile ek başı sertleşmesini ayırmak için ilk soru nedir?
Değişen ses gövde sonunda mı, ekin başında mı? Önce kök/gövde ve eki ayırıp iki biçimi karşılaştır.
Ünlü düşmesiyle daralması aynı ses eksilmesi midir?
Hayır. Düşmede ilgili ünlü kaybolur; daralmada uygun geniş ünlü dar ünlüye dönüşür.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.