hepnotParagrafta akış: gönderim, işlem sırası ve kapanışı birlikte denetle
Konunun mantığı
Paragrafın akışı, cümlelerin yalnız aynı konudan söz etmesi değildir. Her cümlenin bir işi olabilir: konuyu açmak, bir durumu açıklamak, örnek vermek, önceki yargıyı sınırlamak veya düşünceyi tamamlamak. Önce metnin hangi yön üzerinde durduğunu kısa bir sözle belirt. Sonra her cümleye bu konu içinde bir görev ver. Aynı sözcüğü tekrarlayan ama ele alınan yönle bağ kurmayan cümle de akışı bozabilir.
“Bu kutular”,“onlar”,“bu nedenle” gibi ifadelerin hangi bilgiye dayandığını ara. Zamirin ya da işaret sözünün dayanağı çoğu kısa sınav metninde önceki cümlelerde bulunur; uygun bağlamda sonraki açıklamaya da gönderim olabilir. Bu nedenle her “bu” gördüğünde mekanik olarak tek bir önceki cümleye bağlama. Bağımsız kurulması istenen kısa paragrafta hangi nesnenin veya yargının kastedildiğinin anlaşılır olması beklenir.
Geçiş sözleri önemli ipuçlarıdır fakat tek başına sıra ispatı değildir. “Ancak” bir sınırlama veya karşıtlık,“bu yüzden” önceki bilgiden sonuç,“örneğin” açıklanacak bir genellik bekletebilir. Hangi iki yargı arasında böyle bir bağ bulunduğunu göster. Önceki bir metne bağlanan gerçek paragraflar bir bağlaçla başlayabilir; buradaki bağımsız paragraf sorularını bütün yazılar için katı başlangıç yasağına dönüştürme.
Olay veya işlem anlatımında verilen öncelik–sonralık koşullarını ayrıca izle. Bir nesne önce hazırlanıyor, sonra kullanılıyorsa bunları ters çevirmek metindeki aşamayı bozar. Düşünce paragrafında ise sav, açıklama, örnek ve sınırlama ilişkileri önemlidir. Bazı cümleler birden fazla yere doğal biçimde yerleşebilir; bir bağlacın bulunması her zaman tek mümkün diziliş olduğu anlamına gelmez. Verilen soruda en uygun seçeneği bütün ilişkileri koruyarak denetle.
Tamamlama ve kapanışta yeni cümlenin hem önceki düşünceyi hem sonraki gönderimi taşıyıp taşımadığına bak. Kapanış, çoğu zaman geliştirilen noktayı toparlar; mutlaka “sonuç olarak” sözüyle başlamaz. Metnin vermediği başarı, tercih veya kesinlik ekleyen bir cümle akıcı görünse de uygun olmayabilir. Son okumada cümleleri kesintisiz bir bütün olarak oku; yalnız seçtiğin ikili bağın değil, paragrafın tümünün anlamını koruduğundan emin ol.
Konu ortaklığına ek olarak cümlenin görevini, gönderimin dayanağını ve varsa aşama sırasını denetle. Bağlaç bir ipucudur; tek başına her zaman tek sıra vermez. Kapanış metnin geliştirdiği düşünceyi toparlar; verilmeyen kesin sonuç eklemez. Tamamlama cümlesini iki yanıyla birlikte oku.
Adım adım bir örnek
Bu çalışma için yazılmış işlem paragrafı: “Ekip önce arşivdeki hasarlı kutuları belirledi. Bu kutuların fotoğraflarını çekip her birine ayrı numara verdi. Numaralar kayda geçirildikten sonra kutular güvenli rafa taşındı. Böylece hangi kutunun nereye kaldırıldığı izlenebilir hâle geldi.”
Gönderim ve aşama zinciri
- “Bu kutular” daha önce belirlenen hasarlı kutulara bağlanır.
- Numara verme, kayda geçirme ve taşıma aşamalarının sırası cümlelerde açıkça kurulmuştur.
- Son cümle kayıt ve yer bilgisinin izlenebilirlik sonucunu toparlar.
Sınır: Kurmaca paragrafın kendi işlem sırası çözülür; gerçek arşiv koruma yönergesi veya bütün sıralama sorularının tek kalıbı değildir.
Her cümleye işlev etiketi ver
- İlk cümle işin başlangıcını, ikinci kayıt hazırlığını, üçüncü koşullu sonraki işlemi verir.
- Dördüncü cümle önceki işlemlerin ne sağladığını söyler.
- Etiketleri metne geri koyup hem zamir dayanağının hem aşama sırasının korunduğunu denetle.
Sınır: İşlev etiketleri yardımcıdır; her paragraf dört cümle veya bu sırada sabit bölümler taşımak zorunda değildir.
Yalnız “böylece” sözcüğünü görmek neden önceki bütün cümlelerin sırasını belirlemeye yetmez?
Hatayı bul
Öğrenci “Bir cümlede ‘bu yüzden’ varsa onun önüne konuya ait herhangi bir cümle getirilebilir ve sıra tek başına kesinleşir” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Bağlantı sözü, hangi yargının hangi sonuca dayanak olduğuna bakmadan mekanik sıralama ölçütü yapılmış.
Önceki yargının gerçekten bu sonuca dayanak olup olmadığı, diğer gönderimler ve bütün akış birlikte kontrol edilir. Tek bağlaç tek mümkün dizilişi her durumda garanti etmez.
Sıralama sorusundaki I.cümleden “parçalar henüz yerleştirilmeden önce” sözü çıkarılırsa bütün sıra kesinlikle aynı gerekçeyle bulunur mu?
Bir açık öncelik ipucu eksilir; bu somut metinde sıra yine II–I–IV–III kalır. I.cümlede işaretlerden sonra kılavuz hazırlanır; IV.cümlenin “bu kılavuz” göndermesi hazırlama bilgisini gerektirir. III.cümle de yerleştirme bittikten sonraki kontroldür. Kalan bu bağlar birlikte aynı sırayı korur. Başka metinlerde bir ipucunun çıkarılması yeni bir dizilişe veya belirsizliğe yol açabilir; her durum yeniden denetlenir.
Dersin soruları
1I. İşaretler konulduktan hemen sonra, parçalar henüz yerleştirilmeden önce işaretlerin anlamını küçük bir kılavuza yazdılar. II. Kurmaca tasarım kulübü, sökülen maketin parçalarına renkli işaretler koydu. III. Yerleştirme bittikten sonra artan parça olup olmadığını kontrol ettiler. IV. Bu kılavuzu izleyerek parçaları uygun bölümlere yerleştirdiler. Bu cümleler bağımsız ve anlamlı bir işlem paragrafı oluşturmak üzere hangi sıraya konulmalıdır?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca çizim kulübü, sergide ziyaretçilerin çizimlerin hangi aşamalarını merak ettiğini öğrenmek istedi. [Boşluk] Sergi sonunda bu kartlardaki sorular, konu başlıklarına göre gruplandı. Boşluğa hangi cümle getirilirse amaç ve sonraki gönderim birlikte tamamlanır?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca bir minyatür atölyesinde son ürünler kadar ara eskizler de dosyalandı. Her değişikliğin yanına o değişikliğin gerekçesi yazıldı. Böylece bir çizginin neden silindiği veya bir rengin neden değiştirildiği, sonraki okur tarafından izlenebiliyordu. [Kapanış] Paragrafın akışını ve bilgi sınırını koruyan en uygun kapanış hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir ilçede belediye, durak levhalarının yanına dokunmatik hat haritaları yerleştirdi. [Boşluk] Böylece ilk kez gelen yolcular, aktarma noktalarını kimseye sormadan bulabildi. Boşluğa hangi cümle getirilirse paragrafın konu yönü ve sonraki “Böylece” bağı birlikte korunur?
2Kurmaca bir müzede restoratör, kırık seramik tabağı önce vitrinin yanındaki masaya aldı. Masanın üstüne yerleştirdiği ışıklı büyüteç, çatlakların yönünü gösteriyordu. Onu daha sonra özel bir tutkalla birleştirdi. Son cümledeki “onu” sözcüğü hangi varlığa gönderimde bulunur?
3Bu iki koşul sağlanmadan geçici sahne kurulmayacaktı. Kurmaca festivalde koşullardan biri çevre sakinlerinin yazılı izni, öteki elektrik hattının uzman kontrolüydü. İlk cümledeki “Bu iki koşul” ifadesi neye dayanır?
4Kurmaca okul tiyatrosunda dekor ekibi, pano için önce kartonu ölçülerine göre kesti. Boyayı, kesim bittikten sonra ve yapıştırmadan önce sürdü. Yapıştırma ise boya kuruduktan sonra yapıldı. Metne göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
5Kurmaca bir köy okulunda kitap saati her sabah yapılıyor. Çocukların çoğu bu saati sabırsızlıkla bekliyor. [Boşluk] Öğretmen bu yüzden okuma sırasını dönüşümlü hâle getirdi. Boşluğa hangi cümle getirilirse “bu yüzden” bağı dayanak bulur?
6Kurmaca bir kooperatif, hasat gününü bir hafta öne aldı. Hasat sabahı sağanak yağış yolları kapattığı için meyve toplama ekipleri bahçeye ulaşamadı. İkinci cümle, birinci cümleyle hangi anlam ilişkisini kurar?
7Kurmaca mahalle tamir atölyesinde bozuk eşyalar çöpe atılmadan önce usta tarafından incelenir. Küçük bir vida ya da kayış değişimiyle onarılabilenler sahiplerine geri verilir. Onarılamayanların kullanılabilir parçaları ise ayrılıp raflarda saklanır. [Kapanış] Kapanış yerine hangi cümle getirilirse paragraf, geliştirdiği düşünceyi aşmadan tamamlanır?
8(I) Mahalle kütüphanesinde çocuk köşesi yeni raflarla yenilendi. (II) Rafların yüksekliği çocukların boyuna göre ayarlandığı için çocuklar kitaplara kendi başlarına ulaşabiliyor. (III) Örneğin altı yaşındaki bir çocuk artık yetişkinden yardım istemeden resimli kitabını raftan alabiliyor. (IV) Ancak bazı kitaplar hâlâ üst raflarda duruyor. (III) numaralı cümlenin paragraftaki görevi aşağıdakilerden hangisidir?
9(I) Kurmaca bir pazarda çiftçiler, meyveleri taşımak için plastik kasalar yerine hasır sepetlere geçti. (II) Hasır sepetler havayı geçirdiği için meyveler yolda daha az ezildi. (III) Hasır sepetlerin dokunmasında kullanılan söğüt dalları, bu bölgede yüzyıllar önce kesilmeye başlanmıştı. (IV) Bu durum, çiftçilerin sepet siparişini artırdı. (III) numaralı cümle için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
10Kurmaca bir halk kütüphanesinde yaşlı okurlar için büyük puntolu kitapların bulunduğu bir raf kuruldu. Rafın yanına, kitapları sesli okuyan gönüllülerin gün ve saatleri asıldı. [Tamamlama] Bu uygulamayı kullanan okurların çoğu, ilk ay sonunda gözlerini yormadan okuyabildiğini söyledi. Boşluğa hangi cümle getirilirse paragraf, metinde olmayan bir bilgi ya da kesinlik eklemeden tamamlanır?
Aklında kaldı mı?
Bir sıralama sorusunda “bu kılavuz” sözünü nasıl denetlersin?
Kılavuzun hangi cümlede tanıtıldığını ve kullanım aşamasından önce hazırlanıp hazırlanmadığını incelerim; zamir/gönderimle işlem sırasını birlikte kullanırım.
Bir kapanış cümlesinin “sonuç olarak” diye başlaması onu neden otomatik doğru yapmaz?
Cümlenin iddiası metnin desteklediği düşünceyi toparlamalıdır. Geçiş sözü, verilmemiş başarı veya kesinlik eklenmesini haklı çıkarmaz.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.