hepnotBağlı yüklemlerde ortak öge: fiil anlamı ve durum ilişkisi
Konunun mantığı
Bağlı iki yüklemde aynı varlıktan söz edilebilir; bu varlığın her iki fiille aynı dil bilgisel ilişkiyi kurduğu ayrıca denetlenir. Nesne, yönelme, ayrılma veya edat ilişkisi fiilin seçilmiş anlamıyla birlikte okunur. Bir kitabı incelemek ile bir kitaptan yararlanmak aynı kitaba ilişkin olabilir; kitabı ve kitaptan yüzey biçimleri yine aynı değildir. Bu derste hedef, açık yazılı anlatımda iki ilişkiyi doğru göstermek ve yanlış ortak öge gerekçesini ayırmaktır; her bağlamsal eksiltinin bütün konuşma ortamlarında bozuk olduğunu söylemek değildir.
Seçilmiş ayrıntılı ele alma anlamında incelemek belirtili bir hedefle kitabı incelemek biçiminde kurulabilir. Yarar sağlama anlamındaki yararlanmak ise kitaptan yararlanmak ilişkisini kurar. “Kitaptan yararlandım ve inceledim.” taslağındaki kitaptan sözünün iki yüklemin de aynı biçimli nesnesi olduğunu savunmak yanlıştır: ilk ilişkisi ayrılma durumlu kaynaktır, incelemenin belirtili hedefi aynı biçimde kurulmaz. Yazım görevi her iki ilişkiyi açık istiyorsa ikinci yüklem öncesine onu eklenebilir: “Kitaptan yararlandım ve onu inceledim.” Kişi, geçmiş zaman ve aynı kitap gönderimi korunur.
Uygun iki yüklem aynı durum ilişkisini paylaşabilir. Bu dersin “Taslağı inceledim ve beğendim.” cümlesinde beğenmek iyi bulma anlamında, incelemek ayrıntılı ele alma anlamındadır; taslağı iki eylemin de belirtili hedefi olabilir. İkinci bir onu yazılmadı diye otomatik eksiklik çıkarılmaz. Aynı varlığın iki farklı olayda yer alması bütün fiilleri aynı ilişkiye sokmadığı gibi, iki fiilin bulunması da her zaman iki ayrı yüzey ögesi zorunlu kılmaz.
Fiilin bütün anlamlarını tek kalıba indirme. Katılmak, etkinlikte yer alma, görüşü benimseme veya başka sözlük anlamlarıyla kullanılabilir; bazı kullanımları nesnesizdir. Bu girişin belirli etkinlikte yer alma okumasında etkinliğe katılmak; etkinliği ayrıntılı ele alma okumasında etkinliği incelemek ilişkisinden farklıdır. Yalnız ekin görünüşü veya soru sözcüğüyle karar vermek yerine fiilin hangi anlamda kullanıldığını ve söz grubunun neyi tamamladığını göster. Buradaki açık kullanım çözümü bütün fiillerin bütün geçişlilik özelliklerinin bitmesi değildir.
Düzenlemede yalnız doğru durum eki yetmez; aynı kişiyi, zamanı, olumluluğu ve hedeflenen olayı da koru. Gerekirse her yüklemi kendi ögesiyle açıp sonra ortaklaştırılabilen kısmı seç. Ayrı nesne/tümleç eklemek, cümleyi iki cümleye ayırmak veya sırasını değiştirmek birden fazla doğru çözüm verebilir; soruda özel koşul yoksa bunları yasaklamayız. Okurun bağlamdan eksik gönderimi bulabilmesiyle aynı yüzey ögesinin iki fiile uygun olduğu iddiası ayrıdır. Bu dersin soruları açık yazım ilişkisini ve verilen koşulu denetler, bütün gündelik eksiltileri topluca yargılamaz.
Aynı varlık, aynı durum biçimi demek değildir: kitabı incelemek, kitaptan yararlanmak. Uygun iki yüklem ortak öge kullanabilir. Fiilin seçilmiş anlamını ve görevdeki açıklık şartını koru; her eksilti otomatik hata değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün yazım görevi aynı rehberin kaynak olarak kullanıldığını ve ayrıntılı ele alındığını, birinci tekil kişi/geçmiş zamanla açık gösterecek. Taslak “Rehberden yararlandım ve inceledim.” Öğrenci rehberden sözünün iki fiilin de aynı yüzey biçimli nesnesi olduğunu savunuyor. İlişkiler açıklaştırılacak; gündelik konuşmadaki bütün eksiltilerin yasak olduğu iddia edilmeyecek.
Yüklemleri ayrı aç
- Rehberden yararlandım: rehber kaynak, yararlanmak seçilmiş anlamında -den ilişkisi kurar.
- Rehberi inceledim: rehber ayrıntılı ele alınan belirtili hedeftir; rehberden biçimi aynı görevde kullanılamaz.
- Birleştir: Rehberden yararlandım ve onu inceledim. Birinci tekil geçmiş, aynı rehber ve iki olay korunur.
Sınır: İncelemenin belirtili hedefini açıklaştırma bu yazım görevinin koşuludur. Eksiltili konuşmada gönderimin anlaşılabilmesi evrensel olarak reddedilmiyor; yanlış olan aynı yüzey nesnesi gerekçesidir.
Düzenlemeyi anlam ve kişi bakımından geri denetle
- Onu, burada önceki aynı rehbere gönderir; yeni bir belge eklenmez.
- Yararlandım ve inceledim birinci tekil geçmiş olarak kalır; biri gelecek veya olumsuz yapılmaz.
- Rehberi inceledim ve ondan yararlandım gibi başka doğru diziliş de kurulabilir; yalnız tek zorunlu cümle biçimi yoktur.
Sınır: Bir önerinin doğru olması cümlelerin yalnız bu sırada kurulabileceğini veya her nesnesiz fiilin yanlış olduğunu kanıtlamaz.
Rehberin aynı kalması neden rehberden ile rehberi biçimlerini iki fiilde koşulsuz eşitlemez?
Hatayı bul
“İki fiil aynı belgeyi anlatıyorsa belgeden sözü ikisinin de belirtili nesnesidir. İkinci fiil farklı durum istese de okur belgeyi anladığından yüzey ilişkisi aynıdır.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Aynı varlığa gönderimle aynı durum biçiminin her fiile uygunluğunu özdeşleştirmesidir.
Gönderim aynı kalabilir ama belgeyi incelemek ile belgeden yararlanmak ayrı ilişkiler kurar. Açık yazım hedefinde doğru nesne/tümleç ayrı eklenebilir. Bu, bağlamda anlaşılabilen bütün eksiltilerin yasak olduğu anlamına gelmez.
Çalışılmış görevde ikinci yüklem inceledim yerine aynı rehberi iyi bulma anlamında beğendim olsa rehberden sözü onun da belirtili hedefi olur mu? İlişkileri açık nasıl kurarız?
Hayır; bu beğenme anlamında rehberi/onu belirtili hedef gerekir. Rehberden yararlandım ve onu beğendim denebilir; iki olumlu birinci tekil geçmiş olay korunur ama olaylardan biri artık inceleme değil beğenmedir. Özgün görevin aynısı sayılmaz; farklı fiilde durum denetimine yakın uygulamadır.
Dersin soruları
1Özgün taslak “Bu çizelgeyi inceledik ve yararlandık.” Yazım görevi, aynı çizelgeyi ayrıntılı ele alma ile onu kaynak kullanma ilişkilerini ikisinde de açık gösterecek. Birinci çoğul kişi, geçmiş zaman ve iki olumlu olay korunacak; yalnız ikinci yüklemden önce uygun gönderim eklenecektir. Hangi ekleme koşulları sağlar?
Bu soruda hata mı var?2Özgün cümle “Sergi taslağını inceledim ve beğendim.” İncelemek ayrıntılı ele alma, beğenmek iyi bulma anlamındadır; iki fiilin hedefi aynı belirli taslaktır. Gizli başka nesne veya farklı kişi yoktur. Öğrenci, ikinci kez onu yazılmadığı için cümlenin zorunlu bozuk olduğunu söylüyor. Hangi değerlendirme uygundur?
Bu soruda hata mı var?3Özgün kayıt “Etkinliğe katıldım ve inceledim.” Katılmak burada etkinlikte yer almak, incelemek aynı etkinliği ayrıntılı ele almak anlamındadır. Yazım görevi her iki ilişkiyi açık gösterecek; aynı etkinlik, birinci tekil geçmiş zaman ve iki olumlu olay korunacaktır. Öğrenci etkinliğe biçiminin iki fiilin de aynı nesnesi olduğunu savunuyor. Hangi yorum ve düzenleme uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Aşağıdaki cümlelerden hangisinde iki yüklem, ortak olan rehber sözünü uygun biçimde paylaşıyor?
2I. Hocayı dinledim. II. Hocaya güvendim. III. Hocadan vazgeçtim. Üç cümlede aynı kişi anlatıldığı hâlde hocayı, hocaya ve hocadan biçimlerinin farklı olması nasıl açıklanır?
3Aşağıdaki cümlelerden hangisinde iki yüklemin istediği durum biçimi farklıdır, yani ortak yüzey ögesi uygun değildir?
4Bağlı iki yüklemin ilişkileri yazılı metinde açıklaştırılırken hangi unsurlar korunmalıdır?
5I. Anlatımı dinledim ve anladım. II. Kardeşim motordan anlar. Anlamak fiilinin iki cümledeki kullanımı için hangisi doğrudur?
6Taslak: “Misafirlere karşıladık ve uğurladık.” Görev: aynı misafirler, birinci çoğul kişi, geçmiş zaman ve iki olumlu olay korunacak; yalnız ilk yüklemin durumu düzeltilecektir. Hangi düzeltme koşulları sağlar?
7Taslak: “Öğrencileri dinledim ve güvendim.” Görev: aynı öğrenciler, birinci tekil kişi, geçmiş zaman ve iki olumlu olay korunacak; ikinci yüklem öncesine uygun zamir eklenecektir. Eklenen zamirin sayısı ve durumu hangi seçenekte doğru verilmiştir?
8Görev: “Ressamı tanıdım ve hayran kaldım.” cümlesi; aynı ressam, birinci tekil kişi, geçmiş zaman, iki olumlu olay ve olayların sırası korunarak iki ilişki açık gösterilecek. Aşağıdaki önerilerden hangisi bu koşulları bozar?
9I. Kitabı sevdim ve tanıdım. II. Kitabı sevdim ve ona güvendim. III. Kitaptan sıkıldım ve vazgeçtim. Üç cümlenin ortak öge yapısı için hangisi doğrudur?
10Not 1: “Dosyayı okudum, inandım.” Not 2: “Dosyayı okudum ve ona inandım.” Görev: iki ilişkiyi yazılı metinde açık göstermek. İki notun değerlendirmesi hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Ortak ögeyi kullanmadan önce yalnız aynı varlığa gönderim yeterli mi?
Hayır. Her yüklemin seçilmiş anlamı ve ögeyle kurduğu durum/edat ilişkisi denetlenir. Aynı kitap için kitabı incelemek ile kitaptan yararlanmak farklı yüzey biçimleri ister.
İki yüklem varsa her zaman iki ayrı nesne/tümleç yazmak zorunlu mu?
Hayır. Uygun anlam ve yapı koşullarında ortak öge veya bağlamdan anlaşılır eksilti olabilir. Bu dersteki görev açık ilişki şartını korur; farklı durumları aynı yüzey biçimi gibi göstermeyi eleştirir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.