hepnotVirgül, noktalı virgül ve iki noktanın görevleri
Konunun mantığı
Noktalama yalnız okurken nefes alınan yerlere konan işaretlerden oluşmaz. Sözcüklerin ve cümle parçalarının nasıl ilişkilendiğini de gösterir. Bu ders virgül, noktalı virgül ve iki noktanın seçili görevlerine odaklanır. Bir işaretin her kullanımını ezberlenmiş tek bir görevle açıklamaya çalışma; verilen cümleyi oku.
Virgül, eş görevli sözcük ve söz gruplarını ayırabilir. Özgün “Kutuda harita, pusula, büyüteç vardı.” cümlesinde araçlar sıralanır. Başka bir cümlede ara sözü ayırma gibi farklı görevi de olabilir. Sıralama gördüğün her yere otomatik virgül koyma; örneğin ve bağlacıyla kurulan basit bağlantıda bağlacın çevresine sırf durak var diye virgül ekleme.
Noktalı virgül, kendi içinde virgüller bulunan grupları birbirinden ayırabilir. Özgün “İlk rafta atlaslar, sözlükler; ikinci rafta dergiler, broşürler vardı.” cümlesinde iki raf grubu ayrılır. Bu işaret yalnız uzun durak demek değildir. Başka kullanım türleri de vardır; burada öğrenilen gruplama işlevini bütün örneklere tek açıklama olarak dayatma.
İki nokta, ardından örnek veya açıklama geleceğini gösterebilir. Özgün “Yanıma üç araç aldım: pusula, büyüteç, kronometre.” cümlesinde araçlar örneklenir. “Tek bir sorun vardı: Anahtar kapıya uymuyordu.” cümlesinde ise sorun açıklanır. İki nokta ile noktalı virgülün şekilleri yakın olsa da bu cümlelerde kurdukları ilişki aynı değildir.
Bir metin, cümleleri yeniden kurarak farklı biçimlerde doğru noktalanabilir; bu, her işaretin her yerde değiştirilebileceği anlamına gelmez. Soruyu çözerken verilen işaretin işlevini soran görev ile boşluğa yalnız tek kabul edilebilir işaret konmasını isteyen görevleri ayır. Bu pakette tek doğruluk, verilen cümledeki ilişkilerin açıklanmasına dayanır; varsayımsal bütün üslup seçimlerinin dışlanmasına değil.
Virgül bir listeyi ayırabilir; noktalı virgül içi virgüllü grupları ayırabilir; iki nokta örnek veya açıklama sunabilir. Görevi cümleden bul; bütün metinler için tek işaret ya da tek düzenleme dayatma.
Adım adım bir örnek
Özgün düzenleme notu: “Atölyeye şu araçlar geldi: fırçalar, süngerler, rulolar. İlk masada ince, yumuşak fırçalar; ikinci masada geniş, sert fırçalar vardı.” Yalnız gösterilen üç işaretin işlevleri incelenecektir.
İlişkileri adlandır
- İki noktanın önünde şu araçlar sözü var; ardından araçlar örnekleniyor.
- İlk cümlede virgüller eş görevli araç adlarını ayırıyor.
- İkinci cümlede her masanın içindeki nitelikler virgülle, iki masa grubu noktalı virgülle ayrılıyor.
Sınır: Görev açıklamasıdır; bütün metnin tek mümkün editoryal biçimi olduğu iddia edilmez.
İki katmanlı gruplama
- Önce araç listesi ile iki masanın gruplarını ayrı şemalara yerleştir.
- Fırça nitelikleri kendi grubu içinde; masalar arasındaki sınır bir üst katmandadır.
- Örnek sunma sınırı iki noktayla, grup içi sıralama virgülle, gruplar arası sınır noktalı virgülle kurulmuştur.
Sınır: Şemadaki sınırların yazıdaki işlevi açıklanır; nefes süresi ölçülmez.
İşaretleri silip sadece uzun/kısa durak demek, hangi grup ilişkisinin kaybolmasına yol açar?
Hatayı bul
Öğrenci “Noktalı virgül sadece uzun virgüldür; iki nokta da daima liste demektir. Bu yüzden bu işaretler arasındaki seçimi sadece nefes süresi belirler” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Noktalı virgülün cümle ve grup ilişkilerini gösteren işlevini yalnız durak uzunluğuna indirger.
Verilen cümlede grup içi ve gruplar arası ilişkileri incele. İki nokta örneklerin yanında açıklama da sunabilir. Okuma durakları yardımcı olsa da söz dizimi ve anlam ilişkileri denetlenmelidir.
İlk raf örneği “İlk rafta atlaslar ve sözlükler vardı. İkinci rafta dergiler ve broşürler vardı.” diye iki cümleye dönüştürülseydi, önceki noktalı virgül kuralı yanlış mı olurdu?
Hayır. Metin yeni bir söz dizimiyle iki cümle olarak düzenlenmiştir; grup içindeki bağlantılar ve cümle sınırları değişmiştir. Önceki tek cümlede kullanılan noktalı virgülün gruplama işlevi geçerliliğini korur. Doğru yeniden yazım, her yapıda aynı işaret zorunlu demek değildir.
Dersin soruları
1Özgün cümle: “Yanıma üç araç aldım: pusula, büyüteç, kronometre.” İki nokta ile virgüllerin görevini hangi seçenek doğru açıklar?
Bu soruda hata mı var?2Özgün cümle: “Kuzey bölümüne çadırlar, uyku tulumları; güney bölümüne masalar, sandalyeler yerleştirildi.” Bu cümlede noktalı virgülün görevi nedir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün iki cümle: I. “Yanıma üç araç aldım: pusula, büyüteç, kronometre.” II. “Tek bir sorun vardı: Anahtar kapıya uymuyordu.” Öğrenci bu iki noktalamayı karşılaştırıyor. Hangi değerlendirme en uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Sepette elma, armut, kayısı ve üzüm bulunduğunu anlatan cümle yazılıyor. Hangi noktalama eş görevli adları doğru ayırır?
2Bir öğrenci “Gece ve gündüz çalıştık.” cümlesini “Gece, ve gündüz çalıştık.” biçiminde yazıyor ve “Okurken nefes aldım, o yüzden virgül koydum” diyor. Bu virgül hakkında hangisi doğrudur?
3Özgün cümle: “Birinci grupta Ali, Berk, ikinci grupta Can, Deniz, üçüncü grupta Ece, Funda yer aldı.” Okurlar gruplar arasındaki sınırı bu yazımdan ayıramıyor. Grup sınırını açık kılan düzeltme hangisidir?
4Ece: “Noktalı virgül yalnızca virgülden uzun bir duraktır; her virgülün yerine konabilir.” Örnek cümle: “Ressamlar, heykeltıraşlar; müzisyenler, ozanlar çalışıyordu.” Ece’nin görüşü için hangisi doğrudur?
5Bir öğrenci “Herkes aynı şeyi düşünüyordu: Yarın erken kalkmak zorundayız.” cümlesine itiraz ediyor: “İki nokta yalnız ardından liste geleceğini gösterir; burada liste yok.” İtiraz için hangisi doğrudur?
6Hangi cümlede noktalı virgül, içi virgüllü grupları ayırma görevini doğru yerine getirir?
7A: “Çantama defter, kalem ve silgi koydum.” B: “Çantama üç şey koydum: defter, kalem, silgi.” İki noktalama için hangi değerlendirme doğrudur?
8Orijinal cümle: “Dolapta üç tür kap var: kase, tabak, fincan.” Bir öğrenci bunu “Dolaptaki kaplar şunlardır: kase, tabak, fincan.” diye yeniden kuruyor. Bu yeniden düzenleme hakkında hangisi doğrudur?
9Özgün cümleler: “Kampa şu malzemeleri götürdük: çadır, uyku tulumu; ocak, tencere; fener, pil. Rehber bize şunu hatırlattı: Ateş yakmak yasaktı.” İşaretlerin görevleri hangi seçenekte doğru eşleşmiştir?
10Özgün cümle: “Masanın üstünde eski, boyalı, küçük bir kutu duruyordu.” Bu cümledeki virgüllerin görevi hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Aklında kaldı mı?
Kendi içinde virgüller bulunan iki grup hangi işaretle ayrılabilir?
Noktalı virgül bu görevde kullanılabilir. Cümlenin verilen yapısını incelemek gerekir; bütün kullanım türleri bununla sınırlı değildir.
İki nokta yalnız liste öncesinde mi kullanılır?
Hayır. Bu dersteki örnekleme dışında açıklama sunma görevi de vardır; başka görevleri ayrıca öğrenilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.