hepnotKök, gövde ve bağlam içinde ek görevi
Konunun mantığı
Kök çözümlemesi, sözcüğün başından anlamlı görünen en kısa heceyi kesmek değildir. İncelenen sözcükle anlam bağlantısı kuran temel birimi ara. “Çiçekçilerden sipariş aldık.” cümlesindeki çiçekçilerden sözü çiçek ile anlamca ilişkilidir. Buna karşılık “Balık suya döndü.” cümlesindeki balık sözünü, bal sözcüğü başka yerde anlamlı diye bal+ık ayırmak bu kullanımın anlamını açıklamaz.
Yapım eki yeni bir sözcük türetirken çekim eki sözcüğün sayı, aitlik, durum veya cümledeki ilişkilerini kurar. Çiçek adından çiçekçi sözü türetilir; çiçekçilerden içinde ise çoğulluk ve ayrılma ilişkisi de bulunur. Her çekim eki anlam bakımından etkisizdir deme: çoğulluk ve aitlik de anlama katkı sağlar. Ayrım, yalnız herhangi bir anlam değişmesi değil yeni söz türetme ile dil bilgisel görev farkıdır.
Bu dersin okul dil bilgisi çerçevesinde en az bir yapım ekiyle türemiş biçim gövde olarak ele alınır. Çiçekçi gövdedir; yalnız çoğul eki almış çiçekler ise bu yüzden türemiş bir gövde sayılmaz. Bir gövde daha sonra başka ekler alabilir. Bir sözcükte kaç harf bulunduğu veya kaç ek sezildiği, yapım eki bulunup bulunmadığının yerini tutmaz.
Aynı görünen ek dizisi her kullanımda aynı görevi taşımaz. “Bu defteri seçtim.” cümlesinde defteri, seçme eyleminin belirli nesnesidir; sondaki i belirtme durumudur. “Onun defteri ıslandı.” cümlesinde ise i üçüncü tekil kişi iyelik ekidir. Görevi, tümce ve aitlik bilgisiyle denetle; yalnız harfe veya tek bir soru kalıbına dayanma.
Çözümlemeyi küçük basamaklarla yap: önce cümledeki sözcüğü, sonra anlamla ilişkili kökü, ardından her ekin görevini belirle. Yazılı yüzey biçimindeki ses değişmeleri kökü tanımayı zorlaştırabilir; bu ders bütün ses olaylarını ve tartışmalı ek sınıflamalarını bitirmez. Bir analiz önerisini, parçaları yeniden birleştirerek ve anlamı açıklayıp açıklamadığına bakarak kontrol et.
Önce anlam bağı, sonra ek görevi: yapım eki yeni söz türetir, çekim eki dil bilgisel ilişki kurar. Sadece çekim eki almak türemiş gövde oluşturmaz. Aynı i sesi bir bağlamda belirtme, başka bağlamda iyelik olabilir.
Adım adım bir örnek
Özgün cümle: “Çiçekçilerden yeni saksılar istedik.” Yalnız çiçekçilerden sözü incelenecektir.
Kökten dışa basamaklandır
- Çiçek isim köküdür; çiçek+çi ile bir uğraş/meslek adı türemiştir.
- Çiçekçi gövdesine -ler çoğul eki gelir.
- Son -den ayrılma durumudur; kimden istendiği ilişkisini kurar: çiçek-çi-ler-den.
Sınır: Sınıflama bu kullanım ve okul dil bilgisi çerçevesi içindir; bütün -çi dizileri bağlamdan bağımsız meslek eki sayılmaz.
Son görevlerden geriye denetle
- İstemek eyleminin kaynağı çiçekçilerden sözüyle belirtilir; -den ayrılmayı gösterir.
- Çoğulluğu kaldırınca çiçekçiden, durum ekini de kaldırınca çiçekçi gövdesi kalır.
- Çiçekçi ile çiçek arasındaki türetme ilişkisini belirleyip parçaları yeniden birleştir.
Sınır: Ek çıkarma yalnız yardımcı denetimdir; her kalan harf dizisini otomatik kök sayma.
İki yönde yapılan çözümleme hangi noktada aynı yapım ekine ve aynı çekim görevlerine ulaşıyor?
Hatayı bul
Öğrenci “Çiçekler çokluk anlamı kazandığı için -ler yapım ekidir. Defteri sözü iki cümlede aynı yazıldığına göre sondaki i de aynı görevdedir” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Anlama katkı sağlamayı tek başına yapım eki ölçütü sayıyor; çoğul çekim ekinin de anlam katkısı vardır.
Yeni söz türetme ile çoğulluk gibi dil bilgisel görevleri ayır. Defteri biçimindeki i için de belirli nesne veya aitlik bağlamını incele; aynı yazım görev özdeşliğini kanıtlamaz.
Karşılaştırma için yeni cümle “Çiçekler soldu.” olsaydı, çiçekler sözünün kök ve ek sınıflaması nasıl değişirdi?
Çiçek kökü korunur; -ler çoğul çekim ekidir. -çi bulunmadığı için burada çiçekçi gövdesi ve o türetme basamağı yoktur. Sözcük yeni cümlede çoğul çiçekleri karşılar; yalnız çoğul alması onu yapım ekiyle türemiş gövde yapmaz.
Dersin soruları
1“Kitapçılardan eski atlaslar aldık.” cümlesinde kitapçılardan sözü bu dersin okul dil bilgisi çerçevesinde çözümlenecektir. Hangi çözümleme uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Özgün karşılaştırmada I. “Bu defteri seçtim.” II. “Onun defteri ıslandı.” cümlelerinde defteri sözünün son i parçası inceleniyor. Ide defterin kime ait olduğu verilmemiş; IIde onun sözüyle aitlik açıkça belirtilmiştir. İki kullanımın farkını hangi açıklama verir?
Bu soruda hata mı var?3“Balık suya döndü.” cümlesindeki balık için bir öğrenci “Başta bal var; bal başka cümlede anlamlıdır, öyleyse balık kesin bal+ık biçiminde türemiştir” diyor. Günümüz okul dil bilgisi çözümlemesi yapılacaktır; tarihsel köken araştırması istenmiyor. Bu çözümlemedeki temel sorun nedir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kapıcı, kapılar, kapıdan, kapımız ve kapıyı sözcüklerinin hepsi kapı kökünü içerir. Bunlardan hangisi kapı kökünden bir yapım ekiyle türemiş gövdedir?
2Üç öğrenci “Kalemlikte iki kalem var.” cümlesindeki kalemlikte sözünün kökünü arıyor. Ali: “Kök kal; kal sözü başka cümlelerde anlamlıdır.” Berk: “Kök kalem; kalemlik, kalem koymaya yarayan şeydir.” Can: “Kök kalemlik; sözcüğün en uzun anlamlı parçası budur.” Hangi seçenek bu gerekçeleri doğru değerlendirir?
3Sınıfta taşlı (yol), taşlar ve taşlık (alan) sözcükleri inceleniyor; üçünün de kökü taş sözüdür. Bu sözcüklerdeki eklerin görevleri hakkında hangisi doğrudur?
4Odalar, gözlük, kitaplar, sulu ve evde sözcükleri veriliyor. Okul dil bilgisi çerçevesinde bu sözcüklerden kaçı en az bir yapım ekiyle türemiş gövde olarak ele alınır?
5I. Çocuk kapağı yavaşça açtı. II. Kutunun kapağı kırıldı. III. Kapağı kıran çocuk özür diledi. I, II ve III’teki kapağı sözlerinin sondaki ekleri için hangi eşleştirme doğrudur?
6“Yağmurluklarda su damlaları kaldı.” cümlesindeki yağmurluklarda sözü üç öğrenciyle çözümleniyor. Ali: yağmur + lar + luk + da. Bora: yağmur + luk + lar + da. Ceyda: yağmur + da + luk + lar. Öğrenciler çözümlemeyi yeniden birleştirerek denetliyor. Hangi sonuç doğrudur?
7“Yazıcılarımızdan biri bozuldu.” cümlesindeki yazıcılarımızdan sözünün çözümlemesi hangisidir?
8Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisinde ikinci sözcük, birincinin köküdür?
9Öğrenci A: “Evde sözündeki -de bulunma anlamı katar; anlam katan ek yeni söz türetir, bu yüzden evde türemiş gövdedir.” Öğrenci B: “Durum ve aitlik ekleri anlam katmaz; evimde sözünde ek yok sayılır, yalnız ev incelenir.” Bu iki görüşü değerlendiren hangi yorum doğrudur?
10I. Ece, kalemin masada kalmış. II. Kalemin ucu masada kalmış. I ve II’deki kalemin sözünün çözümlemesi hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Yalnız çekim eki almış bir kök, sırf ek aldığı için türemiş gövde olur mu?
Bu dersin okul dil bilgisi çerçevesinde hayır; gövde için en az bir yapım ekiyle türetme gerekir.
Bir parçanın başka yerde anlamlı söz olması kök çözümlemesine yeter mi?
Hayır. İncelenen sözcükle anlam ve yapı ilişkisini açıklaması gerekir; yalnız başlangıçtaki harfleri kesmek yetmez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.