hepnotKarşılaştırma ve benzetme: ortak ölçüt, taşınan yön ve sınır
Konunun mantığı
Karşılaştırma, iki veya daha çok varlık, durum ya da kavramın ortak veya farklı yönlerini belirli bir ölçüt üzerinde ilişkilendirir. Ölçüt uzunluk, kullanılan yöntem, anlatıcı bakışı veya metinde açık başka özellik olabilir; mutlaka sayısal üstünlük aranmaz. Önce nelerin karşılaştırıldığını ve hangi ortak soruya cevap verildiğini yaz. Birinin rengini, ötekinin anlatım süresini söylemek kendiliğinden aynı ölçütte karşılaştırma kurmaz. Karşılaştırmanın bulunması bütün metnin tartışmacı olması veya karşılaştırılanlardan birinin her açıdan üstün çıkması demek değildir.
Ölçüt ve kapsam değişirse sonuç da değişebilir. İki kurmaca afiş aynı başlığın harf büyüklüğüyle karşılaştırıldığında yalnız bu özellik incelenmiş olur; okunabilirlik, estetik beğeni ve bütün tasarım başarısı ek veri ister. Aynı nesnenin iki dönemi de karşılaştırılabilir, yalnız iki farklı nesne şart değildir. “Daha” sözü yaygın işaret olsa da onsuz açık benzerlik/fark ilişkisi kurulabilir. Tek sözcüğü aramak yerine metnin verdiği ilişkiyi ve hangi koşulları sabit tuttuğunu göster.
Benzetmede bir unsur, başka bir unsurun belirgin bir yönünden hareketle anlatılır; ortak yön metinde açık olabilir veya bağlamdan gerekçeyle gösterilir. Uzun bir metnin ara başlıklarını yol işaretlerine benzetmek, okura bölüm değişimini gösterme yönünü görünür kılabilir. Bu, başlıkların fiziksel direk olduğu veya yol işaretlerinin bütün teknik özelliklerinin başlıklarda bulunduğu iddiası değildir. Benzetme karşılaştırmalı ilişki taşıyabilir; iki kavramın hiçbir yerde kesişemeyeceğini ileri sürmeyiz. Soruda hangi işlevin istendiğini ve ilişkinin nasıl kurulduğunu açıklarız.
Gibi sözü benzetme işareti olabilir fakat her kullanım aynı görevde değildir. Bu dersin özgün “Gösteri bittiği gibi perdeyi kapattılar.” cümlesinde, verilen hemen-sonra bağlamında zaman ilişkisi kurulur. Bir olay başka bir varlığa ortak nitelikle benzetilmemiştir. Bir liste sonunda örnekleri genişleten veya başka bağlamlarda farklı işlev taşıyan kullanımlar da olabilir; tek biçimden otomatik söz sanatı ya da geliştirme yolu etiketi çıkarılmaz. Gibi bulunmadan da benzetme kurulabilmesi bu mekanik testin başka sınırıdır.
Analoji bir ilişkiyi kavramaya yardım edebilir fakat hedef hakkında sınanmamış bütün özelliklerin kanıtı değildir. Bir fikri yeniden kurmayı hamura yeni biçim vermeye benzetmek, değişiklik yapılabilirliğini anlatabilir; bundan fikirlerin her koşulda kolay ve geri döndürülebilir biçimde değiştiği sonucu zorunlu çıkmaz. Bilimsel iddia kendi gözlem, model ve kanıtıyla denetlenir. Aşağıdaki metinler özgün ve gerektiğinde kurmacadır; tarihî bir kişinin görüşü veya gerçek okur deneyi diye sunulmaz. Dar karşılaştırma öğretimi bütün geliştirme yollarının veya benzetme kuramlarının tamamı değildir.
Karşılaştırmada unsurları ve ortak ölçütü; benzetmede anlatılanı ve taşınan ortak yönü göster. Gibi tek başına benzetme tanısı değildir. Bir ortak özellik bütün özellikleri veya bilimsel sonucu hedefe aktarmaya yetmez.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca sergi taslağı: “İki açıklama afişi aynı sergiyi tanıtıyor. K afişinde aynı başlığın harf büyüklüğü12 punto, L’de18 puntodur. Metnin ara başlıkları ise uzun bir yürüyüşteki yol işaretleri gibidir: okura hangi bölüme geçtiğini bildirir.” Okur testi, başka tasarım ölçütü veya teknik yönlendirme sistemi verisi yoktur.
İlişki haritası
- İlk karşılaştırmanın unsurları K ve L, ortak ölçüt aynı başlığın harf büyüklüğüdür;18,12den büyüktür.
- Son cümlede ara başlıklar yol işaretlerinden hareketle anlatılır; açık ortak yön bölüm/geçişi bildirmedir. Benzetme işlevi vardır.
- İlk sayısal fark bütün tasarım üstünlüğü, ikinci ilişki fiziksel yol işaretlerinin bütün özellikleri anlamına gelmez.
Sınır: Karşılaştırma ve benzetme aynı paragrafta farklı işlevlerle bulunur. Gerçek okuyucu tepkileri veya yazarın tarihî niyeti ölçülmüş değildir.
Taşınabilecek ve taşınamayacak sonucu ayır
- K–L için desteklenen sonuç başlık büyüklüğü farkıdır; bütün okunabilirlik ve beğeni yargıları ölçülmemiştir.
- Başlık–işaret ilişkisinde geçişi bildirme yönü açıkça taşınır; malzeme, uzaklık veya her kullanıcıda hatasız yön bulma garantisi taşınmaz.
- Benzetmenin anlaşılır olması bilimsel başarı kanıtı değildir; iddianın kapsamını belirtilen ortak yönle tut.
Sınır: Bu ayırma bütün okur yorumlarını tek sözcüğe indirgemez; metinde dayanağı olmayan kesin teknik sonuçları eler.
Ortak ölçüt veya ortak yön kaydı, iki ayrı geliştirme işlevinde hangi aşırı sonuçları engelliyor?
Hatayı bul
“L afişinin başlığı daha büyük; bu yüzden bütün tasarımı daha başarılıdır. Ara başlıklar da yol işaretlerine benzetildiğine göre her okuyucu bütün bölümleri hatasız bulur.” Hata ortaklığı nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Seçilmiş bir karşılaştırma ölçütünden ve benzetmenin sınırlı ortak yönünden, ölçülmemiş bütüncül başarı garantisine geçilmesidir.
Başlık büyüklüğü farkını kendi ölçütüyle sınırla; okunabilirlik/beğeni gibi başka ölçütleri ayrıca araştır. Yol işareti benzetmesi geçişi bildirme yönünü açıklar; bütün okuyucularda hatasız kullanımın deneysel kanıtı değildir.
Çalışılmış afiş kaydında punto sayıları çıkarılıp yalnız “K ve L aynı sergiyi tanıtıyor” bilgisi kalsa başlık büyüklüğü sırasını koruyabilir miyiz?
Hayır; aynı konu, aynı punto veya hangisinin büyük olduğuna kanıt olmaz. Ara başlıkların yol işaretlerine benzetildiği cümle ayrı tutulursa o benzetme ilişkisi sürebilir; silinen sayısal karşılaştırmayı geri getirmez. Yakın öncül denetimidir, gecikmeli aktarım deneyi değildir.
Dersin soruları
1Özgün kurmaca iki kitapçık aynı sergideki aynı beş eseri tanıtır. K’da her eser için yalnız bitmiş görüntü, L’de bitmiş görüntüyle birlikte bir hazırlık çizimi vardır. Yazı büyüklüğü, okunma süresi ve ziyaretçi beğenisi ölçülmemiştir. Metindeki karşılaştırmanın ölçütü ve desteklenen sonuç hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Bu ders için yazılan iki kullanım: I “Gösteri bittiği gibi perdeyi kapattılar.” Bu bağlamda kapanış, gösterinin hemen ardından olmuştur. II “Sahneye yayılan ince ışık, tül gibi yumuşak bir görünüş veriyordu.” İkinci bağlamda ışığın görünüşü tülün yumuşak görünüşünden hareketle anlatılıyor; malzeme eşitliği iddia edilmiyor. Gibi sözünün iki kullanımı nasıl ayrılır?
Bu soruda hata mı var?3Özgün bir açıklama: “Bir fikri gözden geçirmek, hamura yeniden biçim vermek gibidir; bazı bölümleri değiştirerek yeni bir bütün kurabiliriz.” Burada benzetme yalnız biçim/kuruluşu değiştirebilme yönünü anlatır. Gerçek kişilerin düşünce değişimi veya malzeme deneyi hakkında ölçüm verilmemiştir. Bu açıklamayı değerlendiren hangi yorum kanıt sınırını korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir şehirde Mavi hat Liman ile Çarşı arasını 25 dakikada, Yeşil hat aynı iki durak arasını 35 dakikada alır. Yeşil hattın araçları sarıya boyalıdır; Mavi hattın koltukları kumaşla kaplıdır. Metinde kurulan karşılaştırmayı hangi seçenek doğru gösterir?
2Kurmaca iki bahçeden Zeytinlik’te 40, Narlık’ta 30 ağaç vardır. Metne göre hangi sonuç desteklenir?
3Yeni okurlara katalog şöyle tanıtılıyor: “Katalog, kütüphanenin şehir haritasıdır; aradığın rafa nasıl gideceğini gösterir.” Bu cümleyle ilgili hangi yorum uygundur?
4I. Koridor, boş bir mağara gibi sessizdi. II. Hocanın söylediği gibi çalıştık. III. Masada elma, armut gibi meyveler duruyordu. Üç cümledeki gibi sözü için hangi değerlendirme uygundur?
5I. “Müdür, bir kaptan gibi okulu yönetti ve herkesin görev yerini belirledi.” II. “Müdür, bir kaptan gibi sakin kaldı; fırtınalı toplantıda sesini yükseltmedi.” Kaptan benzetmesiyle iki cümlede müdüre taşınan yönler hakkında hangisi doğrudur?
6Bir danışman, bir şirketi şöyle anlatır: “Şirket bir nehir gibidir; engelleri aşar, kendi yolunu bulur.” Bir yönetici bu cümleden birkaç yargı çıkarır. Hangi yargı benzetmenin anlattığı yönle sınırlı kalır?
7Mahalle kütüphanesi 2020’de haftada üç gün, 2024’te haftada beş gün açıktır. Bu cümleyle ilgili hangi değerlendirme doğrudur?
8Kurmaca iki okuldan A’nın kütüphanesinde 3000, B’nin kütüphanesinde 2000 kitap vardır. Öğrenci başına yıllık ödünç alma ortalaması A’da 12, B’de 18 kitaptır. Metne göre hangi çıkarım iki ölçütü ayrı tutar?
9İki öğrenci aynı benzetmeyi yorumluyor. Ece: “Hafıza kas gibidir; kullandıkça güçlenir. Bu benzetme hafızanın kas lifleri içerdiğini gösterir.” Deniz: “Benzetme, kullandıkça güçlenme yönünü anlatır; hafızanın kas dokusu içerdiği söylenmiş olmaz. Güçlenmenin nasıl olduğu ayrıca araştırılır.” Hangi değerlendirme doğrudur?
10Bir gezi yazısından: “Eski çarşı sabahları bir kovandır; her dükkândan ses yükselir. Kepenkler inince aynı çarşı çok sessizdir.” Bu parçayla ilgili hangi değerlendirme doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Karşılaştırmada neleri kaydetmeliyim?
Karşılaştırılan unsurları, ortak ölçütü ve metnin verdiği benzerlik/fark sonucunu. Tek ölçütte fark, bütün özelliklerde üstünlük veya otomatik neden-sonuç kanıtı değildir.
Benzetme ve gibi sözcüğü için iki kısa kontrol nedir?
Hangi unsur hangi ortak yönden anlatılıyor, bunu göster. Gibi bu bağlamda zaman/başka ilişki mi kuruyor ayrıca denetle. Ortak yön bütün özellikleri hedefe taşımaz; analoji tek başına bilimsel ispat değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.