hepnotGenel–özel ile somut–soyut: kapsam ve kavramı ayrı incele
Konunun mantığı
Genel–özel anlam ilişkisi, karşılaştırılan kapsamlarla ilgilidir. Araç sözü, taşıtları anlatan seçilmiş kullanımında bisiklet sözünden daha geniştir; bisiklet onun daha dar bir alt grubudur. Bisiklet de dağ bisikleti karşısında daha genel olabilir. Bu yüzden bir sözcüğü tek başına sonsuza kadar genel veya özel diye damgalamak yerine neye göre karşılaştırıldığını yaz. Araç sözcüğünün başka bağlamdaki yöntem veya alet anlamlarını bu seçilmiş taşıt anlamına kendiliğinden katma.
Kapsamın dar olması özel ad olmakla aynı değildir. Dağ bisikleti, bisiklete göre daha dar anlamlı bir tür adlandırmasıdır; bundan tek bir nesnenin özel adı olduğu çıkmaz. Aynı biçim bağlamda tek örneğe de gönderimde bulunabilir: “Bisiklet iki tekerli bir taşıttır.” tür düzeyinde; “Kapının yanındaki bisikletin lastiği indi.” belirli bir nesne düzeyinde okunur. Burada sözcüğün tür adı olmasıyla cümlede ne kadar geniş bir gruba gönderdiğini ayrı kaydederiz. Tekil biçim de türün bütünü için kullanılabildiğinden çoğul eki mekanik genel anlam testi değildir.
Somut–soyut ayrımı başka soruya cevap verir: seçilmiş anlam duyu yoluyla algılanabilen varlığı/özelliği mi, duygu ve düşünceyle kavranan kavramı mı karşılıyor? Okul anlam bilgisinde bir nesnenin sesi duyulabildiği için ses somut; bir özlem duygusu ise soyut olarak incelenir. Somutluk yalnız elle tutulma demek değildir. Soyutun davranışsal belirtileri gözlenebilir; birinin özlemle pencereye yönelmesi özlem kavramını fiziksel pencereyle aynı türden nesne yapmaz. Bir sözcüğün isim olması da somut olduğunu göstermez; isimler duygu ve düşünceleri adlandırabilir.
Kapsam ile somutluk iki ayrı eksendir. Duygu, sevinçten daha geniş kapsamlı olabilirken ikisi de bu seçilmiş kavram anlamında soyuttur. Taşıt ile bisiklet ilişkisi ise somut varlıklar arasında kapsam farkı kurabilir. Dar kapsamlı bir duygu ifadesi somuta dönüşmez; geniş kapsamlı bir varlık adı soyuta dönüşmez. Bu karşılaştırmalar gerçek bir kişinin duygusunu tanılamak veya bütün olası kavram sınıflamalarını tek şemaya zorlamak için değil, açık okul örneklerinde iki ölçütü ayırmak içindir.
Soyutluk mecazla da özdeş değildir: özlem sözcüğü özlem duygusunun doğrudan adı olarak gerçek anlamında kullanılabilir. Aktarmalı kullanımın neyi karşıladığı ayrıca incelenir; bir nesnenin başka somut bir varlık için ad olarak kullanılması otomatik soyutluk yaratmaz. Örneğin bir yer adının oradaki insanlara gönderdiği yer–insan ad aktarması bağlamında hedef insanlar olabilir; ad aktarmasını farklı kitapların hangi başlıkta sınıfladığı ayrıca belirtilmelidir. Bu derste tartışmalı aktarımı tek etikete zorlayan soru yoktur. Seçilen anlam, kapsamdaki karşılaştırma ve algılanan kavram türü ayrı gerekçelerle denetlenir; bütün anlam ilişkileri tamamlanmış sayılmaz.
Genel–özel neye göre daha geniş/dar kapsam sorusudur; somut–soyut seçilmiş anlamın algılanan varlık mı, kavramsal/duygusal içerik mi olduğu sorusudur. Özel anlam özel adla, soyutluk mecazla, isimlik somutlukla aynı değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca sergi metni iki kavram dizisini karşılaştırıyor: I “taşıt → bisiklet → dağ bisikleti”; sözcükler fiziksel taşıt türleri olarak kullanılıyor. II “duygu → sevinç”; iki söz duygu kavramlarını doğrudan adlandırıyor, bir nesneye benzetme yapılmıyor. Bu dizilerde kapsamın yönü ile somutluk aynı eksen midir?
Kapsam ve algı ölçütlerini ayrı sütunlarda tut
- I’de taşıt bisikletten, bisiklet dağ bisikletinden daha geniş tür kapsamıdır; üçü de bu kullanımda somut varlık gruplarıdır.
- II’de duygu daha geniş, sevinç onun daha dar bir türüdür; iki kavram da bu kullanımda soyuttur.
- Kapsam daralması ne I’de soyutlaşma ne II’de somutlaşma doğurur.
Sınır: Bu, seçilmiş açık tür ilişkileridir; her sözcüğün bütün yan anlamları ve bütün duyguların felsefi sınıflaması incelenmiyor.
Yanlış eşitlemeleri karşılaştır
- Daha özel anlamı tek bir nesnenin özel adı sanma: dağ bisikleti hâlâ tür adlandırmasıdır.
- Sevinç bir ad olduğu için somut sayılamaz; duygu kavramını adlandırır.
- II’deki sözlerin soyut oluşu metinde mecaz kurulduğu anlamına gelmez; kavramlar doğrudan adlandırılmıştır.
Sınır: Bu iki ölçütü ayırma çalışması önceki bazı–bütün çıkarım dersinin yeni sayılı kopyası veya gecikmeli başarı ölçümü değildir.
Bir kavramın daha dar alt türe dönüşmesi neden mutlaka somutluk türünü değiştirmez?
Hatayı bul
“Duyguya göre özlem daha özeldir; özel olan mutlaka somuttur. Ayrıca özlem bir ad olduğuna göre soyut olamaz.” İlk karışıklık nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Göreli kapsamın daralması ile somut kavram türünü aynı ölçüt saymasıdır; ayrıca isim türünü somutlukla eşitler.
Özlem, duyguya göre daha dar bir kavram olabilirken ikisi de seçilmiş kullanımda soyuttur. İsimler yalnız fiziksel nesneyi değil duygu ve düşünceyi de adlandırır; özel anlam özel adla da aynı değildir.
Çalışılmış I dizisine tek nesne gösteren “Girişteki kırmızı dağ bisikleti” ifadesi eklense hangi eksen değişir? Özel ad veya soyutluk otomatik doğar mı?
Bağlamda tür kapsamından belirli örneğe gönderimle daha dar hedefe geçilir. Bu dizide fiziksel bisiklet anlamı sürdüğünden somutluk korunur; belirlilik tek başına özel ad yaratmaz. Bu yakın uygulamadır, pilot veya bağımsız gecikmeli aktarım deneyi değildir.
Dersin soruları
1Özgün sınıflama kaydında “mobilya → masa → çalışma masası” yalnız fiziksel eşya türlerini anlatıyor; özel ürün adı kullanılmıyor. “Duygu → özlem” ise kavramların doğrudan adıdır, benzetme veya aktarım kurulmamıştır. Kapsam ve somutluk için hangi değerlendirme uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Bu ders için iki kullanım yazılmıştır: I “Çan sesi avluda yankılandı.” Yalnız işitilen fiziksel ses anlatılıyor. II “Özlemini anlatan kısa bir not yazdı.” Özlem duygu kavramının doğrudan adıdır; notun kâğıdı değil, özlem sözcüğü inceleniyor. Ses ve özlem için hangi açıklama doğrudur?
Bu soruda hata mı var?3Özgün cümleler: I “Gitar, telli bir çalgıdır.” Bu bir tür tanıtımıdır. II “Sahnenin solundaki gitarın bir teli koptu.” Bu, konuşanların yerini bildiği belirli bir çalgıyı anlatır. Gitar sözcüğünün iki kullanımı inceleniyor; özel bir nesne adı verilmemiştir. Hangi yorum uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Bir sınıflama listesinde hayvan, kedi ve tekir sözcükleri yer alıyor; üçü de canlı türleri olarak kullanılıyor. Kedi sözcüğünün genel–özel konumu için hangisi doğrudur?
2Aşağıdaki dizilerden hangisi, fiziksel canlı türleri olarak, genelden özele doğru sıralanmıştır?
3Hangi cümlede kuş sözcüğü, bağlamda belirli bir nesneye gönderir?
4Bir envanter kaydında “çiçek → gül → kırmızı gül” yazıyor. Üçü de fiziksel bitki türleridir. Kırmızı gül için hangisi doğrudur?
5Hangi söz, seçilmiş kullanımında duyuyla algılanan bir varlığı karşılar?
6Bir koku deneyi notunda “Çiçeğin kokusu odaya yayıldı; kimse görmedi ama herkes hissetti.” yazıyor. Kokusu sözü için hangisi doğrudur?
7İki dizi veriliyor: I. duygu → sevinç → coşku (soyut kavramlar); II. mobilya → masa → yazı masası (somut nesneler). Hangi yorum kapsam ve somutluk eksenlerini doğru ayırır?
8Kurmaca bir cümle çiftinde “Kaygısı yüzünden uyuyamadı.” ve “Duvarın yanındaki taş yerinden oynadı.” kullanılıyor. Kaygı ve taş sözleri için hangisi doğrudur?
9İki cümle verilmiştir: I. “Kitap, okuyanı düşündürür.” II. “Dün aldığım kitaplar masada duruyor.” İkisinde kitap sözcüğünün gönderimi için hangisi doğrudur?
10Üç tür adı P, Q ve R için şu bilgiler veriliyor: Q, P’den daha özeldir; Q, R’den daha özeldir. Yalnız bu bilgiyle hangi çıkarım yapılabilir?
Aklında kaldı mı?
Bir söz hem genel hem özel anlam ilişkisine girebilir mi?
Evet, neye göre karşılaştırıldığına bağlıdır. Bisiklet, taşıta göre daha özel, dağ bisikletine göre daha geneldir. Bu kapsam ilişkisi tek başına somut–soyut kararını vermez.
Soyut söz mutlaka mecaz, isim mutlaka somut mudur?
Hayır. Özlem duygu kavramının doğrudan adı olarak soyut ve gerçek anlamda olabilir. İsimlik sözcük türüdür; somutluk seçilmiş anlamın karşıladığı varlık/kavramla ilgilidir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.