hepnotFiilimsiyi bağlamda ad, sıfat ve zarf işleviyle ayırma
Konunun mantığı
Fiilimsi, fiilden türeyen fakat incelenen kullanımda çekimli eylem yerine ad, sıfat veya zarf ilişkisi kuran yapıdır. Yalnız fiile benzeyen anlam ya da tanıdık ek dizisi arama; sözcüğün cümledeki işlevini göster. Bu ders okul dil bilgisi çerçevesiyle isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiili karşılaştırır; tartışmalı ek ve cümle sınıflamalarını tek etikete zorlamaz.
İsim-fiil, bir eylemi ad gibi kullanmayı sağlar. Özgün “Kutuları tartmak zaman aldı.” cümlesinde tartmak, tartma işini adlaştırır. Ad gibi ek ve görevler alabilmesi onun sırf bir nesne adı olduğu anlamına gelmez; fiille eylem ilişkisi sürer. -ma/-me göründüğünde de otomatik isim-fiil deme: aynı dizi “Etiketi yırtma!” buyruğunda olumsuzluk görevindedir.
Sıfat-fiil bir adı fiile dayalı bir ilişkiyle niteler veya belirtir. Özgün “Kapıyı kilitleyen görevli döndü.” cümlesinde kilitleyen, görevli adını belirtir. “Yarın hazırlanacak dosyalar” sözünde hazırlanacak bu işi ileride görecek dosyaları niteler; geleceğe ilişkinlik bulunması onu mutlaka çekimli fiil yapmaz. “Dosyalar yarın hazırlanacak.” cümlesinde ise aynı biçim yüklem olarak çekilmiştir.
Zarf-fiil, başka eylemle zaman veya yapılış gibi ilişki kurar. Özgün “Etiketleri sayınca kutuyu kapattı.” cümlesinde sayınca, kapatma eylemini zamanca belirler. Fiilimsi içeren söz grubunun kendi nesnesi veya başka tamamlayıcısı olabilir. Sınıflamayı bütün cümledeki en son söze göre değil, incelenen yapının hangi ilişkiyi kurduğuna göre yap.
Bazı fiilden türemiş biçimler kalıcı nesne veya kavram adı olarak kullanılır. Bir bahçe aletini belirten kazma, yalnız sonunda ma bulunduğu için o kullanımda isim-fiil sayılmaz. Fiilimsiler olumsuzluk taşıyabilir; ad görevli bir yapı ek-fiille yüklem de olabilir. Bu yüzden ne “yüklemdeyse asla fiilimsi olmaz” ne de “tanıdık ek varsa kesin fiilimsidir” kısa yolu tek başına yeterlidir.
Önce cümledeki işlevi göster: eylemi ad gibi kullanma, adı fiille niteleme, diğer eylemi zaman/yapılışla belirleme. Tanıdık ek dizisi yeterli değildir; olumsuzluk, kalıcı ad ve çekimli fiil olasılıklarını bağlamda denetle.
Adım adım bir örnek
Özgün cümleler: I. “Kapağı ölçmek kısa sürdü.” II. “Kapağı ölçen görevli not aldı.” III. “Kapağı ölçünce not aldı.” Ölçmek, ölçen ve ölçünce yapıları incelenecektir.
Görev sorusuyla ilişki kur
- Ölçmek, ölçme işini ad gibi kullanır: isim-fiil.
- Ölçen, görevli adını fiille belirtir: sıfat-fiil.
- Ölçünce, not alma eylemiyle zaman ilişkisi kurar: zarf-fiil.
Sınır: Sorular yalnız yardımcıdır; yanıtın hangi sözcüğe bağlandığı gösterilmeden etiket verilmez.
Fiil tabanını koruyup görevi değiştir
- Üç yapının ortak fiil tabanı ölç- olarak belirlenir.
- Ekler aynı eylemi sırasıyla adlaştırma, adı belirtme ve eylemler arası zaman ilişkisine sokar.
- Not aldı ve kısa sürdü çekimli yüklemlerini bu üç yapıdan ayrı tut.
Sınır: Aynı eylem tabanı bütün yapıların aynı tür olduğunu göstermez; kalıcı ad örnekleri ayrıca incelenir.
Üç yapıda ölçme anlamı korunduğu hâlde hangi ilişki farklı fiilimsi türleri oluşturuyor?
Hatayı bul
Öğrenci “Açılacak hem yarın açılacak sergi sözünde hem sergi yarın açılacak cümlesinde geleceği anlatır; o hâlde ikisi de çekimli fiildir. Ma gördüğüm her söz de isim-fiildir” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Zaman ilişkisini tek başına çekimli fiil ölçütü sayıp adı belirtme görevini dışlıyor.
İlkinde sergi adını belirten sıfat-fiil, ikincide çekimli yüklem vardır. Ma dizisi için de isim-fiil, olumsuzluk ve kalıcı ad olasılıklarını bağlamda ayır; yalnız harf dizisine göre karar verme.
Çalışılmış “Kapağı ölçünce not aldı.” cümlesi “Kapağı ölçen görevli not aldı.” biçiminde kurulursa ne değişir?
İlkinde ölçünce, not almaya zaman ilişkisi kuran zarf-fiildir. İkincide ölçen, görevli adını belirten sıfat-fiildir. Ortak ölç- tabanı ve benzer olaylar, iki yapının dil bilgisel işlevini aynı yapmaz.
Dersin soruları
1Özgün cümleler: I. “Paketleri taşımak güç ister.” II. “Paketleri taşıyan ekip bekledi.” III. “Paketleri taşıyınca dinlendi.” Taşımak, taşıyan ve taşıyınca inceleniyor. Bu yapıların türleri sırasıyla nedir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün cümleler: I. “Yarın açılacak sergi için broşür bastık.” II. “Sergi yarın açılacak.” Açılacak sözü iki kullanımda karşılaştırılıyor. Hangi değerlendirme doğrudur?
Bu soruda hata mı var?3Özgün bağlamlar: I. “Bahçe aleti olan kazma depoda duruyor.” II. “Şimdi kanalı kazma!” III. “Kanalı kazmak uzun sürdü.” Kazma/kazmak kullanımları karşılaştırılıyor; Ide sözcüğün bir alet adı olduğu açıkça belirtilmiştir. Hangi çözümleme bu bağlamlarla uyumludur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Hangi cümlede başka bir eylemi zaman bakımından belirleyen bir zarf-fiil bulunur?
2Hangi cümlede -ma dizisi taşıyan söz, bir eylemi ad gibi kullanan isim-fiildir?
3Hangi cümlede -mış/-miş ile biten sözcük çekimli yüklem olarak kullanılmıştır?
4Bir dernek yönergesinde “Atölyenin asıl amacı, sanatçıları bir araya getirmektir.” yazıyor. Getirmek sözü için hangi değerlendirme doğrudur?
5Bir servis notunda şu cümle var: “Teknisyen kabloyu bağlayınca ekran yandı.” Bağlayınca yapısı için hangisi doğrudur?
6Bir uyarıda “Kapıyı kilitlemeyen görevli uyarıldı.” yazıyor. Kilitlemeyen yapısı için hangisi doğrudur?
7Hangi cümlede olumsuzluk taşıyan bir fiilimsi bulunur?
8Bir kulüp tanıtımında iki cümle yer alıyor: I. “Tek isteği konuşmamaktır.” II. “Yorgun işçi hemen konuştu.” Bu iki yapı için hangisi doğrudur?
9“Sınıf, cetveli masaya koyan öğrenciyi gördü.” cümlesinde koyan yapısı için hangisi doğrudur?
10Bir notta iki cümle yer alıyor: I. “Çocuklar bahçede dondurma yedi.” II. “Selin okumayı seviyor.” Dondurma ve okumayı sözleri için hangi eşleme doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Sıfat-fiilin geleceğe ilişkin anlamı olması onu mutlaka çekimli fiil yapar mı?
Hayır. Bir adı belirtme/niteleme ilişkisiyle sıfat-fiil olabilir; ana cümlenin çekimli yüklem görevini ayrıca araştır.
Olumsuz emir biçimindeki kazma ile alet adı kazma aynı sınıflama mı?
Hayır. Verilen bağlama göre ilki ikinci tekil olumsuz buyruk, diğeri kalıcı addır; aynı yazım yeterli değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.