hepnotFiilde kip, kişi, olumsuzluk ve bağlamsal zaman
Konunun mantığı
Çekimli fiil, eylemin cümlede kip ve kişiyle ilişkilendirildiği kullanımdır. Bu dersin okul dil bilgisi çerçevesinde haber kipleri ile gereklilik, şart, istek, emir gibi dilek kipleri ayrı ele alınır. Kip, yalnız takvimdeki zamanın adı değildir; gereklilik ya da buyruk gibi sunuluşları da kapsar. Bir çekimin biçimi ile cümlenin neyi ileri sürdüğünü birlikte ama ayrı sorularla incele.
Kişi, çekimin ben, sen, o, biz, siz, onlar gibi hangi dil bilgisel kişiyle kurulduğunu belirtir. “Etiketi sakladınız.” cümlesinde sakladınız ikinci çoğul kişiyle çekilmiştir; özne açıkça yazılmasa da ek bilgi verir. Gerçek konuşmada siz tek kişiye saygıyla da seslenebilir; dil bilgisel ikinci çoğul etiketi, zorunlu gerçek kişi sayısı ölçümü değildir.
Olumsuzluk çoğu basit fiil çekiminde -ma/-me ile gösterilir; yüzey biçimi başka eklerle değişebilir. “Kutuyu taşımadık.” biçiminde olumsuzluk, görülen geçmiş ve birinci çoğul kişi birlikte bulunur. Soru sormak ise olumsuzluk değildir: “Kutuyu taşıdık mı?” olumlu çekimli sorudur. Geniş zaman ve şimdiki zamanın olumsuz biçimlerini de her kişi için aynı harf dizisine zorlamadan ayrıca denetlemek gerekir.
Biçimsel şimdiki zaman kipi her cümlede konuşma anındaki olayı göstermez. “Yarın depoyu düzenliyoruz.” cümlesinde -yor biçimi vardır; yarın ve plan bağlamı eylemi geleceğe yerleştirir. Kullanılan çekim adı ile kastedilen zaman ayrı yazılabilir. Bu kullanım, cümledeki çekim ekinin görünmez biçimde -ecek ekine dönüştüğü anlamına gelmez.
Aynı kip ve kişi korunarak olumlu/olumsuz karşılaştırması yapılabilir; ancak anlamın kapsamı önemlidir. “Belgeyi saklamalısınız.” gereklilik sunar; “Belgeyi saklamamalısınız.” saklamamayı gerekli gösterir. İkincisi, yalnız saklamanın gerekli olmadığını söylemekle mantıksal olarak aynı değildir. Bu paket birleşik çekimlerin, ek-fiilin ve bütün anlam kaymalarının tamamını bitirmiş sayılmaz.
Kip, kişi, olumsuzluk ve bağlamsal zamanı ayrı denetle. -yor biçimi gelecekteki planı anlatabilir; çekim adı yine şimdiki zamandır. Soru olumsuzluk değildir; yapmamalı ile yapması gerekli değil aynı kapsamda değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün bağlamda ekip sorumlusu bir planı açıklıyor: “Haftaya kutuları etiketlemiyorum.” Yalnız etiketlemiyorum çekimi ve cümlenin zaman gönderimi incelenecektir.
Biçim özelliklerini ayır
- Etiketle- fiil gövdesi kullanılmıştır.
- Şimdiki zaman -yor, olumsuzluk ve birinci tekil kişi birlikte vardır; yüzeyde etiketlemiyorum biçimi görülür.
- Cümle bir soru değildir; olumsuzluk soru işaretine bağlı değildir.
Sınır: Olumsuzluk ekinin yüzeydeki daralmış biçimi, her mi dizisinin soru eki olduğu anlamına gelmez.
Biçim ile plan zamanını iki satıra yaz
- Çekim adı: olumsuz, birinci tekil, şimdiki zaman.
- Zaman gönderimi: haftaya ve plan bağlamıyla gelecek.
- Bu iki sonuç çelişmez; kullanılan kip ile bağlamdaki zaman ayrı boyutlardır.
Sınır: Her -yor geleceği anlatmaz; gelecek yorumu bu cümlenin açık zaman ifadesi ve bağlamına dayanır.
Cümledeki haftaya sözü kaldırılırsa çekim biçimi mi değişir, zaman yorumunun kesinliği mi azalır?
Hatayı bul
Öğrenci “Yarın depoyu düzenliyoruz cümlesinde yarın varsa fiilin eki gelecek zaman ekidir. Taşıdık mı cümlesi de soru olduğu için olumsuzdur” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Bağlamın gelecek zaman gönderimini, biçimsel çekim ekinin değişmesiyle eşitliyor.
Düzenliyoruz -yor biçimiyle çekilmiştir; bağlam geleceğe gönderir. Taşıdık mı olumlu çekimli sorudur; soru ve olumsuzluk ayrı özelliklerdir.
Çalışılmış cümlede “Haftaya kutuları etiketlemiyorum.” yerine “Şu anda kutuları etiketlemiyorum.” denirse ne değişir?
Fiilin olumsuz, birinci tekil, şimdiki zaman biçimi korunur. Açık zaman ifadesi değiştiği için bu bağlamda gönderim gelecek planından konuşma anına geçer. Bu, kişi veya olumsuzluk ekinin değiştiği anlamına gelmez.
Dersin soruları
1Özgün cümle: “Dün çizelgeye bakmadınız.” İncelenen çekim bakmadınız biçimidir. Okul dil bilgisi sınıflaması kullanılacaktır. Bu çekimin özellikleri hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün plan cümlesi: “Yarın rezervasyonu yeniliyoruz.” Cümle konuşma gününden sonraki işlem için söylenmiştir; incelenen çekim yeniliyoruzdur. Çekimin biçimi ve cümlenin zaman gönderimi nasıl ayrılır?
Bu soruda hata mı var?3Özgün yönergede “Kontrol çizelgesini saklamalısınız.” biçimi kullanılmıştır. Görev, yalnız saklamak fiilini aynı gereklilik kipi ve ikinci çoğul kişide olumsuz çekime çevirmektir; başka bir fiille yeniden anlatım istenmiyor. İstenen biçim ve anlam kapsamı hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1“Pencereyi açmazlar.” çekimi için hangi çözümleme doğrudur?
2Bir müze duyurusunda “Müzenin kapısı her pazartesi kapanıyor.” yazılıdır. Kapanıyor çekimi için hangisi doğrudur?
3Bir formda iki satır bulunuyor: I. “Raporu bugün teslim ettiniz mi?” II. “Raporu bugün teslim etmediniz.” Bu iki çekim için hangisi doğrudur?
4“Toplantıya yarın erken gelirsiniz.” cümlesindeki çekimin aynı kip ve kişide olumsuzu hangisidir?
5Bir müdür, odada yalnız Selin Hanım varken ona saygıyla “Raporu hazırladınız mı?” diyor. Hazırladınız çekiminin dil bilgisel kişisi için hangisi doğrudur?
6Bir kargo firmasının sayfasında iki cümle var: I. “Kargo her sabah dokuzda gelir.” II. “Kargo yarın dokuzda gelir.” İkisinde de gelir çekimi için hangisi doğrudur?
7“Katılımcılar fotoğraf çekmemelidir.” sözündeki gerekliliği aynı kapsamda anlatan yapı hangisidir?
8Müdür, odada tek başına duran Selin Hanım’a saygıyla “Bu akşam toplantıya gelmezsiniz.” diyor. Gelmezsiniz çekiminin dil bilgisel özellikleri hangisidir?
9Bir panoda iki satır yazılıdır: I. “Raporu sabaha kadar bitirmeliyiz.” II. “Raporu sabaha kadar bitirmiyoruz.” Bu iki çekim için hangisi doğrudur?
10Bir iş yerinin kuralı “Misafirler kapıdan girmemelidir.” biçimindedir. Bir misafirin bu kapıdan girdiği görülmüştür. Kuralın anlamına göre hangisi söylenebilir?
Aklında kaldı mı?
Bir -yor çekimi gelecekteki planı anlatırsa kullanılan kip adı da gelecek zaman olur mu?
Hayır. Biçimsel çekim şimdiki zaman kalır; bağlamdaki zaman gönderimi gelecek olabilir.
İkinci çoğul kişi eki gerçek hayatta her zaman birden çok kişiyi mi gösterir?
Hayır. Siz tek kişiye saygıyla da kullanılabilir; dil bilgisel kişi etiketi ile gerçek muhatap sayısı ayrı değerlendirilebilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.