hepnotFiilde çatı: özne ilişkisi, ek ve geçişlilik koşulları
Konunun mantığı
Fiilde çatı, bu dersin okul dil bilgisi çerçevesinde çekimli fiil yüklemin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiler üzerinden incelenir. Kip, kişi ve olumsuzluk ayrı sorulardır; bir fiilin geçmiş zamanda olması onu edilgen yapmaz. Yüklemi ad soylu olan cümleye aynı fiil çatısı sınıflamasını uygulamayız. Önce yüklemi ve kullanımını belirleyip özne ilişkisi ile nesne alabilmeyi iki ayrı sütuna yazmak gerekir.
Etken kullanımda gerçek veya gizli özne yüklemdeki işin, oluşun ya da durumun taşıyıcısıdır. Özne yazılmasa da kişi ekinden anlaşılan bir yapan bulunabilir; bu, edilgenlik demek değildir. Edilgen kullanımda eylemi gerçekleştiren, olağan özne konumunda sunulmaz; geçişli kökten kurulan açık örneklerde işten etkilenen sözde özne olabilir. Yapanın tarafından grubuyla ayrıca belirtilmesi edilgen çekimi kendiliğinden etkene çevirmez. Bu giriş bütün öznesiz edilgen yapıları sınıflandırmaz.
Dönüşlü okumada özne işi kendine yöneltir; yapan ile etkilenen ilişkisinin aynı varlıkta birleştiği bağlam gerekir. Edilgenlik ve dönüşlülükte benzer -l/-n biçimleri görülebildiği için yalnız son harfi işaretlemek yeterli değildir. Birinin kendini taraması ile başka biri tarafından taranması aynı tarandı biçiminde farklı bağlamlarla anlatılabilir. Oluş bildiren her fiili dönüşlü, içinde n harfi bulunan her sözcüğü çatı ekli saymayız; kök ve kullanım ayrıca denetlenir.
İşteş kullanım, eylemin karşılıklı veya birlikte yapılma ilişkisini taşır. Birden çok öznenin bulunması tek başına işteşlik değildir: iki kişinin ayrı ayrı rapor yazması ile birbirine not iletmesi aynı ilişki değildir. İşteşlik eki olarak görülen -ş/-leş ile kökün içindeki ş harfi de ayrılır. Yanaşmak gibi bir fiilde görülen harften, tek başına karşılıklı iş sonucu çıkarılmaz; eylemin anlamı ve sözcüğün yapısı gerekir.
Geçişli fiil nesne alabilir; nesnenin o cümlede açıkça söylenmemesi fiili otomatik geçişsiz yapmaz. Bu kullanımda resim üretmek anlamındaki çizmek nesne alırken kıyıya yaklaşmak anlamındaki yanaşmak nesne almaz; kıyıya nesne değil yönelme ilişkisidir. Neyi/kimi soruları ve onu denemesi, anlamı bozmadan ilişkiyi denetleyen yardımcıdır; her ad grubunu nesneye zorlayan bir işlem değildir. Geçişsiz kökten geçişli kullanım kuran oldurganlık ile geçişli kökte işi yaptırma kuran ettirgenlik de kök anlamıyla incelenir; bu ders bütün ek yığılmalarını tamamlamaz.
Özne yazılmadı diye edilgen, nesne yazılmadı diye geçişsiz deme. Benzer ek biçimleri bağlamla ayrılır; yapanın tarafından grubunda belirtilmesi edilgenliği kaldırmaz. İşteşlik yalnız çoğul kişi veya ş harfi değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün prova bağlamı: I. “Nehir kuliste yardım almadan giyindi.” Nehir kendi giysisini kendisi giyiyor. II. “Pelerin, terzi tarafından dikildi.” Pelerini diken terzi; pelerin dikme işinden etkileniyor. Bu iki yüklemin yalnız özneyle ilişkisi incelenecek.
Yapan ve etkilenen rollerini izle
- Ide yapan Nehir, kendine yönelttiği giyinme ilişkisinde etkilenen de Nehirdir; verilen okul sınıflamasında dönüşlüdür.
- IIde pelerin sözde özne, terzi tarafından grubu yapanı ayrıca belirtir. Dikildi edilgendir.
- Yapanın kim olduğunun bilinmesi IIdeki edilgen çekimi ortadan kaldırmaz.
Sınır: Bu sonuçlar açık rol açıklamalarına dayanır; her giyinme/tarafından örneğini yalnız tek sözcükle sınıflandıran algoritma değildir.
Biçim ve cümledeki sunuluşu çapraz denetle
- Giyin- biçimini verilen kendine yönelme bağlamıyla birlikte, dik-il- biçimini pelerinin özne konumuyla birlikte değerlendir.
- Giyindi için yalnız n, dikildi için yalnız l harfini göstermek yeterli kanıt değildir.
- İki cümlede de yapan bilinse bile rollerin yüklem ve özneyle kuruluşu farklıdır.
Sınır: Kök/ek çözümlemesi anlam kanıtıyla desteklenir; yüzeydeki harf bütün sözcüklerde aynı ek sayılmaz.
IIde terzi tarafından sözü çıkarılırsa edilgen çatı mı değişir, açık yapan bilgisi mi eksilir?
Hatayı bul
Öğrenci “Yapan kişi tarafından grubunda yazıyorsa fiil edilgen olamaz; nesne yazılmayan her fiil de geçişsizdir” diyor. İlk karardaki hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Yapanın kim olduğunun bilinmesini, yapanın dil bilgisel özne olarak sunulmasıyla eşitlemektir.
Tarafından grubu yapanı belirtirken edilgen yapı korunabilir. Ayrıca nesne yazılmaması nesne alamama değildir; fiilin ilgili anlamındaki olanak ve cümledeki roller ayrı denetlenir.
Çalışılmış II. cümle “Terzi pelerini dikti.” biçiminde yeniden kurulursa yalnız yapan bilgisinin miktarı mı değişir?
Hayır. Önceki cümlede de terzi biliniyordu; yeni cümlede terzi gerçek özne, pelerini belirtili nesne olur ve yüklem etken kurulur. Eylem rolleri benzer kalırken bunların cümlede sunuluşu ve çatı değişir.
Dersin soruları
1Özgün canlandırmada I. “Bora tarandı.” Bora kendi saçını kendisi tarıyor. II. “Bora kuaför tarafından tarandı.” İkinci sahnede saçını kuaför tarıyor. Her iki sahnenin rolleri açık verilmiştir; yalnız tarandı yüklemlerinin özne ilişkisi inceleniyor. Hangi değerlendirme bağlam ve yapıyı birlikte korur?
Bu soruda hata mı var?2Özgün bağlamda çizer dün yeni afiş resimleri üretmiştir ve “Akşam uzun süre çizdim.” der. Başka kayıtta “Tekne dar iskeleye yanaştı.” yazılıdır. İlkinde çizmek resim/çizgi üretmek, ikincide yanaşmak bir yere yaklaşmak anlamındadır. Nesne ilişkisi hakkında hangi açıklama uygundur?
Bu soruda hata mı var?3Özgün çalışma kaydında I. “İki editör baskı planı üzerine yazıştı.” Her biri diğerine cevap notu gönderiyor. II. “İki editör ayrı odalarda rapor yazdı.” Her biri kendi raporunu hazırlıyor; aralarında not alışverişi yok. Yalnız özne ilişkisi karşılaştırılıyor. Hangi açıklama iki kaydı doğru ayırır?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Özgün iki cümle: I. “Pencereleri akşamdan kapattık.” II. “Pencereler akşamdan kapatıldı.” İkisinde de kapatma işini yapan ayrıca yazılmamıştır. Özne ilişkisi bakımından hangi karşılaştırma uygundur?
2Özgün cümle: “Çocuklar bahçede sabaha kadar koştu.” Koş- kökünde ş harfi vardır; çocukların ayrı ayrı koştuğu belirtiliyor. Koştu yüklemi için hangisi uygundur?
3Özgün iki cümle: I. “Çiçekler kuraklıkta soldu.” Solduran bir yapan anlatılmaz. II. “Sinan musluğun altında yıkandı.” Sinan bu işi kendi eliyle kendisine yapıyor. Hangi çatı eşleştirmesi bağlamla uyumludur?
4Seçeneklerdeki cümlelerde neyi ya da kimi sorusu ve onu denemesi anlamı bozmadan kullanılacaktır. Hangi cümlede fiil bir nesne almıştır?
5Özgün cümleler: I. “Çocuk uyudu.” II. “Anne çocuğu uyuttu.” Uyu- nesne almaz. Uyuttu için hangi çözümleme uygundur?
6Özgün üç cümle: I. “Çocuk güldü.” II. “Palyaço çocuğu güldürdü.” III. “Usta çırağa duvarı boyattı.” Gül- nesne almaz; boya- nesne alır (duvarı boyadı). Güldürdü ve boyattı yüklemleri için hangi eşleştirme uygundur?
7Özgün cümle: “Eski saatin kadranı geçen yıl onarıldı.” Onar- geçişli bir köktür; onarılan kadrandır, onaranın kim olduğu söylenmemiştir. Özne ilişkisini ve çatıyı doğru belirten kayıt hangisidir?
8Özgün iki cümle: I. “Kardeşler kapıda itişti.” Her biri öbürünü itiyor. II. “Kardeşler ayrı ayrı kapıları itti.” Her biri kendi kapısını itiyor. Hangi açıklama iki cümleyi doğru ayırır?
9Özgün cümle: “Yolcular durakta otobüse bindi.” Yolcular otobüse çıkıyor, kendilerine yönelen bir iş yoktur. Bin- fiili için hangisi uygundur?
10Özgün cümle: “Çocuk akşamdan beri uçuruyor.” Neyi uçurduğu bu cümlede söylenmiyor; uç- nesne almaz. Uçuruyor yüklemi için hangisi uygundur?
Aklında kaldı mı?
-l/-n biçimi ve yapan kişinin bilinmesi edilgen-dönüşlü ayrımını tek başına verir mi?
Hayır. Kök/ek ve bağlam birlikte incelenir; kendine yönelen iş ile başka yapanın işten etkilenene yönelmesi ayrılır. Tarafından grubu edilgenliği kendiliğinden kaldırmaz.
Nesnesi açıkça yazılmayan fiil geçişli olabilir mi?
Evet. Nesne alabilme ile o cümlede nesnenin söylenmesi ayrı koşullardır. Geçerli anlamı koruyarak nesne ilişkisi denetlenir; her yönelme grubu nesne değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.