hepnotEk fiil: ad yüklemi ve birleşik fiil çekiminde farklı görevler
Konunun mantığı
Ek fiil bu dersin okul dil bilgisi çerçevesinde i- yardımcı eylemiyle açıklanır ve iki görev üzerinden incelenir. Ad veya ad soylu sözlerin yüklem olarak kullanılmasını sağlar; ayrıca önceden kiplenmiş bir fiile eklenerek birleşik çekim kurar. Bu iki görev aynı görünüşte benzer son parçalar taşıyabilir fakat öncesindeki unsur farklıdır. Yalnız “sonunda dı var” testi yetmez: hangi sözün üzerine, hangi kip basamağından sonra geldiği ve cümledeki yüklem ilişkisi incelenir.
Ad soylu yüklemde idi, imiş ve ise biçimleri ad/sıfat gibi unsurlarla ilişki kurabilir: bu ders için yazılan “Kutu hafifti.” cümlesinde hafif idi çözümü ad soylu yüklemi geçmişe bağlar. Soru aynı cümlede açık bir hareket bildiren ana fiil aramamalıdır. Geniş zamanda ek fiilin görevi kişi/bildirme biçimleriyle incelenir; özellikle üçüncü kişide görünür bir ek bulunmadan ad yüklemi kurulabilir. Görünür ek yok diye bütün ad yüklemlerini yüklemsiz saymayız. Ad yükleminin olumsuzu değil ile kurulabilir; bu giriş bütün bildirme eklerinin anlamlarını tüketmez.
Basit kipli asıl fiile eklenen idi, imiş veya ise sırasıyla hikâye, rivayet ve şart birleşik çekimi kurabilir. Özgün “Bekçi avluyu izliyordu.” örneğinde izle-yor idi katmanları şimdiki zamanın hikâyesini verir; yüzeydeki ses değişmeleriyle izliyordu biçimi oluşur. İzliyormuş şimdiki zamanın rivayeti, izliyorsa şimdiki zamanın şartı diye incelenir. İkinci basamak ilk kipi görünmez yapmaz. Rivayet adı her bağlamda mutlaka başkasından duyulan bir haberin kesin kaydı değildir; öğrenme/çıkarım gibi anlamlar bağlamla değerlendirilir.
Asıl fiilin tek görülen geçmiş zaman çekimi ile hikâye eki aynı değildir. “Notu yazdı.” içinde yaz- fiilinin tek geçmiş çekimi vardır; “Notu yazıyordu.” içinde yaz-ıyor idi biçiminde iki kip basamağı bulunur. İlkini yalnız -dı gördüğümüz için ek fiille kurulmuş hikâye sayarsak önceden kiplenmiş fiil koşulunu atlarız. Ad soylu “Raf boştu.” ise boş idi ilişkisidir; buradaki görevi yazdıdaki asıl fiil çekimiyle de aynı değildir. Bu karşılaştırma yalnız takvim zamanı etiketlemekten farklı olarak yüklemin kuruluşunu inceler.
Birleşik çekim, yapıca birleşik fiil veya türemiş sözcük ile aynı sınıflama değildir. Özgün “Yolu taşlıydı.” cümlesinde taş-lı yapım basamağı sıfat türetir; sonra taşlı idi yüklem kurar. Ek fiil önceki sıfatı yeni sözlük anlamlı bir fiil köküne çevirmiş yapım eki sayılmaz. Benzer şekilde kök bakımından basit bir fiil birleşik çekimli olabilir; iki kip eki sözcüğün iki kökten birleştiğini göstermez. Açılım yapmak çözümleme aracıdır; yüzeydeki her ses parçasının her kullanımda aynı ek olduğu varsayımı değildir.
Ek fiil ad soylu yüklem kurma ve kiplenmiş fiili hikâye/rivayet/şartla birleştirme görevleriyle ayrılır. Yazdı tek asıl fiil geçmişidir; yazıyordu iki kip basamaklıdır. Çekim, yapım eki veya iki kökün birleşmesi değildir.
Adım adım bir örnek
Bu ders için yazılmış üç kayıt: I “Raf boştu.” II “Çırak notu yazdı.” III “Çırak notu yazıyordu.” Boş bir sıfattır; yaz- bu bağlamda not oluşturma fiilidir. Yalnız yüklemlerin kuruluşu incelenecek; yeni zaman planı veya çatı karşılaştırması istenmiyor.
Tabanı ve kip katmanını ayır
- I boş idi: ad soylu sıfat yüklem olur; ek fiilin ad soylu yüklem görevine örnektir.
- II yaz-dı: asıl fiil tek geçmiş zaman kipiyle çekilmiştir; önceki bir kip üzerine idi eklenmemiştir.
- III yaz-ıyor idi: önceden şimdiki zamanlı fiile hikâye basamağı eklenir; şimdiki zamanın hikâyesidir.
Sınır: İdi açılımı öğretici çözümlemedir. Her dı/tı ses dizisi aynı görevde ek sayılmaz; burada taban ve önceki kip açık verilmiştir.
Üç farklı ekseni karıştırmadan denetle
- Boştu ad yüklemi; yazdı ve yazıyordu asıl fiil yüklemleridir. İkisinin geçmiş bağlam taşıması kuruluşlarını eşitlemez.
- Yaz- kökü açısından son iki örnekte yalnız çekim basamakları incelenir; yazıyordu birleşik çekimli diye iki sözcük kökünün kaynaştığı birleşik fiil sayılmaz.
- IIIte ikinci kip idi olduğu için hikâye adı kullanılır; adlandırma I’deki sıfatı asıl fiil köküne dönüştüren türetme anlamına gelmez.
Sınır: Bu sınır, bütün ek fiil/bildirme tartışmalarının tek teorisi değildir. Okul sınıflaması ve açık bağlamla sınırlı dar örneklerdir.
II ile IIIü ayırmak için yalnız son dı/du biçimine bakmak neden yeterli değil?
Hatayı bul
“Yazdı ve yazıyordu aynı du/dı görünümüyle biter; ikisi de hikâye birleşik çekimdir. Birleşik çekim iki kök birleştiği için sözcük yapısını da zorunlu birleşik yapar.” Hata zinciri nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Önceki kip basamağını denetlemeden asıl fiilin tek geçmiş çekimini hikâye birleşik çekim saymasıdır.
Yaz-dı tek kipli asıl fiil çekimi; yaz-ıyor idi şimdiki zamanın hikâyesidir. Birleşik çekim kip katmanlarıdır; yapıca iki kökün birleşmesi veya yapım ekiyle yeni söz türetme değildir.
Çalışılmış IIIte yazıyordu yerine yazıyormuş kullanılsaydı hangi katman değişirdi?
İlk şimdiki zaman basamağı -yor korunur; idi hikâye yerine imiş rivayet basamağı gelir. İki kullanım da asıl fiilin birleşik çekimidir; yalnız bu değişim kökü veya sözcük yapısını yeniden türetmez. Rivayetin bağlamdaki özel anlamı ayrıca okunur; yeni bir okuyucu/öğrenme deneyi yapılmış sayılmaz.
Dersin soruları
1Özgün iki kayıt: I “Kabin sessizdi.” II “Operatör notu sildi.” Sessiz burada kabinin niteliğini bildiren sıfattır; sil- notu ortadan kaldırma fiilidir. İnceleme her yüklemdeki son -di görevini karşılaştırır. Hangi açıklama uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Bu ders için yazılan üç özgün kullanım: I “Arşivci o sırada kutuları sayıyordu.” II “Plan gereği yarın başka kutuları sayacakmış.” III “Kutuları her gün sayarsa eksikleri erken fark eder.” Say- aynı sayma fiilidir. Yalnız sayıyordu, sayacakmış, sayarsa biçimlerinin birleşik çekimleri okul sınıflamasıyla soruluyor. I,II,III sırasıyla hangi çözümlemeyi verir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün cümle: “Avlunun zemini taşlıydı.” Bu kullanımda taş-lı taşla kaplılık niteliği veren sıfattır; taşlı idi yüklem kuruluşu vardır. İnceleme -lı ve ek fiilin görevlerini ayırmayı amaçlıyor. Hangi açıklama bu basamakları doğru ayırır?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Özgün cümle: “Kapı çok ağır.” Cümlede görünür bir ek fiil eki yoktur; ağır sıfattır. Yüklem bakımından hangi açıklama uygundur?
2Özgün cümle: “Bu masa eski değildi.” Eski sıfattır; değil, ad soylu yüklemin olumsuzunu kurmak için kullanılır. Eski değildi yüklem grubu için hangisi uygundur?
3Özgün cümle: “Cevabı bilmiyorsa defteri açar.” Bil- asıl fiildir; -mi- olumsuzluk ekidir, -yor şimdiki zaman ekidir. Bilmiyorsa yüklemi için hangisi uygundur?
4Bir öğrenci son -dı biçimini çıkarıp kalan parçanın tek başına bir zaman kipi taşıyıp taşımadığına bakıyor. Elindeki kayıtlar: I. “Kâtip belgeyi imzaladı.” II. “Kâtip belgeyi imzalıyordu.” III. “Kâtip belgeyi imzalayacaktı.” İmzala- asıl fiildir. Bu deneme hangi çıkarıma götürür?
5Özgün sözcük: “kırıyordu”. Kır- tek köklü, basit bir fiildir; -yor ve -du art arda gelen iki çekim basamağıdır. Bu sözcüğün yapısı için hangisi uygundur?
6Yaz- asıl fiildir; çözümleme yaz-acak idi biçimindedir. Bu çözümleme hangi ad ve yüzey biçimiyle eşleşir?
7Özgün cümle: “Havuz doluysa kapıyı kilitleriz.” Dolu burada havuzun durumunu bildiren sıfattır; kilitleriz ana cümlenin çekimli fiilidir. Doluysa sözü için hangi çözümleme uygundur?
8Özgün durum: Sınıfa giren öğretmen, kendi gözleriyle gördüğü kalabalığa bakıp “Sınıf çok gürültülüymüş.” diyor. Gürültülü sıfattır. Gürültülüymüş yüklemi için hangisi uygundur?
9Özgün iki kayıt: I. “Elçi mektubu açmamış.” II. “Elçi mektubu açmıyormuş.” Aç- asıl fiildir; iki yüklemde de olumsuzluk eki vardır. Olumsuz biçimlerde ek fiil basamağı bakımından hangisi uygundur?
10Özgün cümle: “Salon genişmiş, mutfak darsa tezgâh sığmaz.” Geniş ve dar sıfattır; iki yüklemde de asıl fiil yoktur. Genişmiş ve darsa sözleri için hangisi doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Ad soylu söz+idi ile kiplenmiş fiil+idi arasındaki görev farkı nedir?
İlkinde ad soylu yüklem ve geçmiş ilişkisi kurulur. İkincide önceki kipin üzerine hikâye birleşik çekimi gelir. Aynı son biçim için tabanı ve önceki kip basamağını incelerim.
Birleşik çekim sözcüğü zorunlu türemiş veya iki kökten birleşik yapar mı?
Hayır. Kip/kişi çekimi ile sözcük kuruluşu ayrı sınıflamalardır. Yapım basamağı yeni söz türetir; ek fiil yüklem/çekim görevindedir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.