hepnotEdat ve bağlaç: ilişki kurma, bağlama ve ile
Konunun mantığı
Edat, okul dil bilgisi çerçevesinde birlikte kullanıldığı sözle araç, benzerlik, amaç veya başka bir anlam ilişkisi kurar. “Kapağı vantuz ile kaldırdım.” özgün cümlesinde ile, vantuzun kaldırma işinde araç olarak yer almasını sağlar. Vantuz ile grubu eylemle ilişkilidir; iki eş görevli nesne sıralanmamaktadır. Edatın görevi, ilişki kurduğu söz ve cümlenin yüklemi birlikte gösterilerek açıklanır.
Bağlaç eş görevli sözcükleri ve söz gruplarını veya anlamca ilgili cümleleri bağlayabilir. Ve, fakat, çünkü gibi biçimler farklı ilişkiler kurar. “Çerçeve ile cam depoda.” özgün cümlesindeki bağlama okumasında çerçeve ve cam, depoda bulunan iki varlık olarak birlikte özne grubunu oluşturur. İle yerine ve getirmek bu bağlama okumasını denetlemeye yardım eder. Bununla birlikte her sözün yalnız yazılışına bakıp bütün kullanımlarını aynı tür saymayız.
İle, araç veya birliktelik ilişkisi kurduğu bağlamda edat; eş görevli sözleri bağladığı bağlamda bağlaç olabilir. Sözcüğe bitişik kullanılan -la/-le biçimi de görevin tek başına kanıtı değildir. Önce hangi sözlerin hangi ilişkiyle bağlandığını belirle. Kişi adlarının yan yana gelmesi her zaman aynı açık çözümlemeyi vermez; birliktelik ve ortak özne okumaları mümkünse ek bağlam gerekir. Sorularda amaçlanan ilişki belirsiz bırakılmayacaktır.
Bir sözü cümleden çıkarıp kalan kısmın yine kurulabilir olması, o sözün bütün anlam etkisinin yok olduğu veya kesin bağlaç olduğu anlamına gelmez. Fakat çıkarıldığında karşıtlık bağı açıkça söylenmeyebilir; bir edat grubu çıkarıldığında da geriye kurulabilir fakat araç ya da amaç bilgisi eksik bir cümle kalabilir. Ve ile değiştirme, bağlama ilişkisini sınamada yardımcıdır; aynı kelimelerle yeni ama anlamı değişmiş bir cümle kurabilmek özgün görevin kanıtı değildir.
Söz grubunun bütünüyle içindeki sözcüğün türünü ayır. “Dağılmamak için kenarları bantladı.” özgün cümlesinde için, dağılmama işini amaç ilişkisine sokan edattır; grubun tümü bantlama eylemiyle ilişki kurar. İçerideki fiilimsi varlığı için sözünü fiil veya bağlaç yapmaz. Bu giriş bütün edat ve bağlaç alt türlerini veya dil bilgisi tartışmalarını tamamlamaz; özgün kısa cümleler yakın uygulama içindir, bağımsız aktarım başarısı kanıtı değildir.
Edat sözle birlikte anlam ilişkisi kurar; bağlaç sözleri veya cümleleri bağlar. İlenin görevini bağlam belirler. Çıkarma ya da ve koyma testi tek başına yeterli değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün cümleler: I. “Çerçeve ile cam depoda.” Burada depoda bulunan iki ayrı varlık birlikte özne olarak veriliyor. II. “Camı sünger ile temizledim.” Burada sünger, temizliğin aracı olarak veriliyor. Yalnız ile kullanımları incelenecektir.
İlişki haritası kur
- Ide çerçeve ve cam aynı yüklemle ilişkili özne grubunda bağlanır: ile bağlaçtır.
- IIde sünger ile grubu temizledim eylemine araç ilişkisiyle bağlanır: ile edattır.
- İki cümlede aynı yazılan biçim farklı ilişki kurar.
Sınır: Özne/birliktelik bakımından belirsiz kişi adı örneği seçilmemiş; okuma pasajda açıkça belirtilmiştir.
Yeniden kurup anlamı denetle
- Ide çerçeve ve cam depoda denildiğinde verilen iki varlığı bağlama ilişkisi korunur.
- IIde sünger ve yazmak aynı araç ilişkisini korumaz; başka bir koordinasyon tasarlanması özgün yapıyı açıklamaz.
- Son sınıflamayı yalnız değiştirmenin mümkün oluşuna değil, yüklemle kurulan ilişkiye bağla.
Sınır: Bir sözcüğü çıkarmak veya değiştirmek tek başına dilde bütün kullanımlar için kesin test değildir.
IIde sünger ile grubunu çıkarınca “Camı temizledim” kurulabiliyor; bu, araç grubunun anlamsız veya bağlaç olduğu anlamına gelir mi?
Hatayı bul
“Camı sünger ile temizledim” sözünden sünger ileyi çıkarınca “Camı temizledim” kalıyor. Öğrenci bu nedenle ilenin kesin bağlaç olduğunu söylüyor. İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Geriye kurulabilir bir cümle kalmasını, özgün araç ilişkisinin türünü belirleyen tek ölçüt saymasıdır.
İle süngerle birlikte temizleme eyleminin aracını bildirir; bu bağlamda edattır. Çıkarınca araç bilgisi kaybolur. Tür kararı ilişkiyle denetlenir.
Çalışılmış II cümlede sünger ile bütünü çıkarılıp “Camı temizledim” denirse hangi bilgi değişir?
Temizleme yargısı kurulabilir; araç olarak sünger kullanıldığı artık bu cümlede belirtilmez. Eski cümlenin ile kullanımının edat oluşu değişmez; yeni cümlede inceleyecek bir ile kalmamıştır.
Dersin soruları
1Özgün cümleler: I. “Afiş ile broşür aynı çekmecede duruyor.” İki basılı nesne birlikte özne olarak verilmiştir. II. “İşareti kurşun kalem ile koydum.” Kalem açıkça araçtır. İle kullanımları için hangi açıklama uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Özgün metinde “Plan hazırdı fakat araç gelmedi.” yazıyor. Bir öğrenci fakatı çıkarıp iki yargıyı “Plan hazırdı. Araç gelmedi.” diye ayrı cümleler kuruyor ve “Kalan cümleler kurulabiliyor; fakatın hiçbir anlam katkısı yoktu” diyor. Bu yoruma uygun düzeltme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün bağlam: “Yer açmak için rafı boşalttık.” cümlesindeki için sözü inceleniyor. Yer açmak, amaçlanan iştir; rafı boşaltmak gerçekleşen eylemdir. Hangi çözümleme uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Özgün üç cümle: I. “Mektubu kalemle yazdım.” II. “Arkadaşımla sahile indim.” III. “Kalemle defter masada duruyor.” Bitişik yazılan -la biçimlerinin görevleri hangi seçenekte doğru eşleşmiştir?
2Özgün cümle: “Çocuk kaşık ile çorbayı karıştırdı.” Kaşık karıştırma işinin aracıdır. Bir öğrenci ile yerine ve koyup “Çocuk ve kaşık çorbayı karıştırdı.” cümlesini kuruyor. Öğrenci “Ve ile değiştirebildim, o hâlde ile bağlaçtır.” diyor. Bu çıkarım için hangi düzeltme uygundur?
3Özgün cümle: “Duru, kuzeniyle sinemaya gitti.” Kuzen, Duru’nun gidişine eşlik eden kişidir; ayrı bir özne olarak sıralanmamıştır. Kuzeniyle sözündeki ile için hangisi uygundur?
4Özgün üç cümle: I. “Yolu kapattılar fakat ambulans geçti.” II. “Ambulans geçti çünkü yolu açtılar.” III. “Yolu açtılar ve ambulans geçti.” Üç cümlede de bağlaç iki yargıyı bağlar. Bağlaçların kurduğu ilişkiler hangi seçenekte doğru eşleşir?
5Özgün cümle: “Eski sandık ve paslı fener kilerde duruyor.” Eski sandık ve paslı fener, kilerde bulunan iki varlığı gösteren söz gruplarıdır. Ve sözünün görevi için hangisi uygundur?
6Özgün iki cümle: I. “Yol kapandı çünkü köprü çöktü.” II. “Yolu açmak için ekipler çalıştı.” Birincide çünkü iki yargıyı bağlar; ikincide yolu açmak sözleri çalışma eylemiyle ilişkilendirilir. Çünkü ve için sözleri hakkında hangisi doğrudur?
7Özgün cümle: “Takım çok çalıştı fakat maçı kaybetti.” Bir öğrenci fakatı ve ile değiştirip “Takım çok çalıştı ve maçı kaybetti.” cümlesini kuruyor ve “İlişki aynı kaldı.” diyor. Bu değerlendirme için hangi düzeltme uygundur?
8Aşağıdaki her seçenekte yalnız bir edat ya da bağlaç ilişkisi bulunur; ilişkileri anlam bakımından karşılaştırın. Hangi cümlede edat amaç ilişkisi kurar?
9Özgün cümle: “Müdür ile müdür yardımcısı toplantıya katıldı fakat sekreter gelmedi.” İlk ile, toplantıya katılan iki kişiyi eş görevli özne olarak verir. İle ve fakat sözleri için hangisi doğrudur?
10Özgün iki cümle: I. “Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” II. “Maçı yetiştirmek için hakemler erkenden geldi.” Her iki cümledeki için sözü hakkında hangisi doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Aynı ile biçiminin edat ve bağlaç kullanımını nasıl ayırırız?
Eş görevli sözleri bağlama varsa bağlaç; önceki sözle araç/birliktelik gibi ilişki kurma varsa edat çerçevesinde inceleriz. Belirsiz okumada ek bağlam gerekir.
Bir söz çıkarılınca kalan cümlenin kurulabilmesi neyi kanıtlamaz?
Çıkarılan sözün anlam katkısı bulunmadığını veya kesin bağlaç olduğunu. Yeni cümle farklı bilgi taşıyabilir; özgün ilişki ayrıca gösterilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.