hepnotCümle türleri: yüklem, sıra, anlam ve yapı eksenleri
Konunun mantığı
Bir cümleye tek bir tür etiketi vermek çoğu soruyu eksik bırakır. Yüklemin sözcük türü, yüklemin yeri, yargının anlamı ve cümle yapısı farklı sınıflandırma eksenleridir. Fiil cümlesi aynı zamanda devrik ve olumsuz olabilir; bu etiketler birbirini dışlamaz. Önce yargıyı taşıyan bütün yüklem grubunu bul, sonra her eksene kendi kanıtını yaz. Söz sayısı veya uzunluk bu dört soruyu birden çözmez.
Yüklemi çekimli fiil olan kullanım fiil cümlesi; ad veya ad soylu yüklemle kurulan kullanım ad cümlesidir. Ek-fiil görünümü tek başına çekimli eylem kanıtı değildir: “Bu parça yedekti.” ad soylu yüklemle kurulur. Başka ögede fiilimsi bulunması ana yüklemi fiile dönüştürmez. Yüklemi sonda olan kurallı, sonda olmayan devrik diye adlandırılır; devrik, anlatım bozukluğu demek değildir. Eksiltili kullanımda söylenmeyen yüklem ayrıca ele alınır.
Olumluluk ile hoş bir olay anlatma birbirinden farklıdır. Kötü sonuç bildiren çekimli bir olumlu fiil de dil bilgisi bakımından olumlu olabilir. Biçim ve bağlamdaki anlam ayrıldığında hangi ölçütün sorulduğunu açık yazmak gerekir. Ne...ne bağlacıyla kurulan seçilmiş bildirme örneklerinde fiiller olumlu biçimdeyken iki yargının da gerçekleşmediği anlamı doğabilir. Soru ve ünlem işlevi de yüklemin ad/fiil veya sonda/ortada bulunmasıyla özdeş değildir; her ne sözü soru sayılmaz.
Bu derste fiilimsiyle kurulan yan birimi girişik birleşik başlığı altında inceleyen okul dil bilgisi kabulü kullanılacaktır. Tek ana çekimli yüklem bulunması bu kabulde tek başına basit cümle kanıtı değildir; yan birim araştırılır. Yalnız fiilimsi ekine benzeyen harf dizisi yetmez; kalıcı ad ve görev kontrol edilir. Farklı dilbilimsel sınıflamalar bulunabilmesi nedeniyle sorular seçilen kabulü açık verir; bu paket adlandırmayı evrensel ve tartışmasız bir teori diye sunmaz.
Birden çok temel yargı virgül/noktalı virgülle sıralanabilir veya uygun bağlaçla bağlanabilir. Okul sınıflamasında sıralı ve bağlı cümle ayrımı yalnız cümlede bir virgül veya ve görmeye indirgenmez: bağlananların sözcük mü, tamamlayıcı grup mu, yargı mı olduğu incelenir. Tek yargıda “küre ve prizma” nesne grubu olabilir; iki temel yargı kurulduğunda yapı farklıdır. Şartlı, iç içe ve ki ile kurulan başka birleşik yapılar ayrıca çalışılmalıdır; bu dar giriş bütün alt türleri bitirmez.
Ad/fiil, kurallı/devrik, olumlu-olumsuz/soru ve basit-birleşik-bağlı-sıralı farklı sorulardır. Fiilimsi kabulünü açık tut; bağlaç veya virgül tek başına yapı türünü belirlemez.
Adım adım bir örnek
Özgün cümle: “Dönüşte unuttuğu bileklik masadaydı.” Unuttuğu bilekliği niteleyen sıfat-fiildir; ana yüklem masadaydı grubudur. Soruda fiilimsi yan birimini girişik birleşik sayan okul sınıflaması kullanılacaktır.
Dört eksene ayrı kanıt yaz
- Ana yüklem masadaydı ad soyludur; ad cümlesidir.
- Yüklem sondadır; kurallı. Bilekliğin masada bulunduğu ileri sürülür; olumludur.
- Unuttuğu fiilimsi yan birim kurar; verilen kabulde girişik birleşiktir.
Sınır: Unuttuğu geçmiş zamanlı ana yüklem sayılmaz; kullanılan sıfat-fiil bağlamı ve açık sınıflama kabulü korunur.
Yan birimi geçici kapatıp ana yargıyı denetle
- Niteleyen bölümü yalnız çözümleme için kapat: bileklik masadaydı ana ilişkisi görünür.
- Bu ad/kurallı/olumlu ana yapıyı doğrular; özgün cümledeki fiilimsi gerçekte silinmiş olmaz.
- Tam cümleye dönünce unuttuğu yan birimi yapısal sınıflamaya yeniden katılır.
Sınır: Geçici kapatma bir çözümleme temsili; özgün cümleyi basit saymak için yan birimi yok sayma izni değildir.
Masadaydı yüklemi başa taşınırsa hangi eksen değişir; fiilimsi yan birimi kendiliğinden yok olur mu?
Hatayı bul
Öğrenci “Cümle ad cümlesiyse devrik olamaz; yalnız bir çekimli yüklemi varsa fiilimsi bulunsa bile her sınıflamada basittir” diyor. İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Yüklemin türü ile yüklemin konumunu birbirini dışlayan sınıflar saymaktır.
Ad/fiil ile kurallı/devrik ayrı eksenlerdir. Ayrıca fiilimsi yan birimini girişik sayan kabulde tek ana çekimli yüklem basitlik için yeterli değildir; soru hangi kabulü kullandığını belirtmelidir.
Çalışılmış cümle “Masadaydı dönüşte unuttuğu bileklik.” diye düzenlenirse dört eksen bakımından ne değişir?
Ana yüklem masadaydı artık sonda değildir: kurallıdan devriğe geçer. Ad yüklemi ve olumlu bildirim korunur; unuttuğu yan birimi durduğu için verilen kabulde girişik birleşik yapı da korunur. Devriklik tek başına yanlışlık veya fiil cümlesine dönüşme değildir.
Dersin soruları
1Özgün cümle: “Kırık değildi küçük modelin kanadı.” Kırık burada durum bildiren sıfattır; değildiyle birlikte ana yüklem grubudur. Cümlede fiilimsi, ikinci çekimli yargı veya örtülü alıntı bulunmuyor. Tür, konum, anlam ve yapı sırasıyla nasıl belirlenir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün iki düzenleme: I. “Çırak planı inceledi ve taslağı yeniledi.” II. “Çırak planı inceleyip taslağı yeniledi.” Fiilimsi yan birimini girişik birleşik sayan okul kabulü kullanılacak; IIde inceleyip zarf-fiildir. Yalnız yapı bakımından hangi karşılaştırma uygundur?
Bu soruda hata mı var?3Özgün arıza kaydı: “Ne yol lambası yandı ne kapı zili çaldı.” Kayıt yazarı iki olayın da gerçekleşmediğini bildiriyor; ne...ne burada bağlaçtır ve soru sorulmuyor. Yalnız çekimlerin biçimi ile bildirilen anlam karşılaştırılacak. Hangi açıklama bu ayrımı korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Özgün üç cümle: I. “Rafın en üst katı boştu.” II. “Çırak rafı boşalttı.” III. “Kitapları taşıyan çırak çok yorgundu.” Boş ve yorgun sıfattır; boşalt- ve taşı- eylem köküdür; taşıyan çırağı niteleyen sıfat-fiildir. Yalnız yüklemin türü bakımından hangi eşleştirme doğrudur?
2Özgün cümle: “Düzenli çalışmak başarının ilk koşuludur.” Fiilimsi yan birimini girişik birleşik sayan okul kabulü kullanılacaktır. Yüklemin türü, yüklemin yeri ve yapı bakımından cümle nasıl sınıflanır?
3Özgün cümle: “Toplantıyı erteledi müdür dün akşam.” Bu cümlenin yüklemi ve yüklemin yeri için hangisi doğrudur?
4Özgün cümle: “Çok yorgundu bugün çırak.” Hangi yorum yüklemin türünü ve yerini ayrı eksenlerde doğru uygular?
5Özgün haber: “Barajın kapakları açıldı ve kasaba sular altında kaldı.” Haber kasaba için kötü bir sonuç bildirir. Yalnız olumluluk bakımından hangi açıklama dil bilgisi ölçütüne uygundur?
6Özgün cümle: “Her ne yaparsa yapsın sonuç değişmeyecek.” Soru işlevi ve olumluluk bakımından hangi değerlendirme uygundur?
7Özgün iki cümle: I. “Depoya vida ve somun getirdim.” II. “Depoya vidaları getirdim ve somunları dizdim.” Birincide ve iki nesne adını bağlar; ikincide ve iki çekimli yargıyı bağlar; cümlelerde fiilimsi yoktur. Okul sınıflamasına göre yapı bakımından hangi karşılaştırma uygundur?
8Özgün cümle: “Ayarı yaptık, kapağı kapattık; makine çalıştı.” Üç yargının her biri çekimli yüklemle kurulmuştur; cümlede fiilimsi ve bağlaç yoktur. Okul sınıflamasına göre yapı bakımından cümle nasıl sınıflanır?
9Fiilimsi yan birimini girişik birleşik sayan okul kabulü kullanılacaktır. Seçeneklerdeki her cümlenin yargısı tek çekimli yüklemle kurulmuştur. Hangi cümle bu kabulde basit cümledir?
10Özgün iki cümle: I. “Toplantı kaçta başladı?” II. “Neydi bu gürültü?” Kaçta ve ne soru sözcükleridir; ne ad soylu bir sözdür; başladı çekimli fiildir. Soru işlevi, yüklem türü ve yüklemin yeri birlikte değerlendirildiğinde hangisi doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Tek ana çekimli yüklem, bu dersteki kabulde tek başına basit cümle kanıtı mı?
Hayır. Fiilimsi veya başka yan birim bulunup bulunmadığı da araştırılır. Burada fiilimsi yan birimi girişik birleşik kapsamında ele alınır; kabul soruda açık tutulur.
Cümlede ve ya da virgül görerek bağlı/sıralı kararı verilebilir mi?
Tek başına hayır. Birden çok temel yargının mı yoksa aynı cümlede sözcük ve grupların mı bağlandığı incelenir. Noktalama ve bağlaç, işlev bağlamıyla değerlendirilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.