hepnotCümlede yüklem, özne, nesne ve tümleç ilişkileri
Konunun mantığı
Cümle ögesi, bir sözcüğün veya söz grubunun cümlede üstlendiği görevdir; sözcük türüyle aynı sınıflama değildir. Yüklem cümlenin yargısını taşır; tek sözcük veya bir grup olabilir. Bu pakette açık etken fiil cümleleriyle başlayacağız. Yalnız en son sözü otomatik yüklem sayma; devrik yapıda yargı başka yerde bulunabilir.
Özne, incelenen etken örneklerde yüklemde bildirilen eylemi yapan veya durumu taşıyan varlıkla kurulan ilişkidir. Nesne ise uygun fiille eylemin yöneldiği unsurdur. Kim veya ne soruları yardımcı olabilir; fakat aynı soruyu sırayla sorunca görevin kendiliğinden değiştiği bir mekanizma yoktur. Fiilin anlamını, kişi uyumunu ve söz grubunun yapısını birlikte incele.
Belirtili nesne belirtme durumu taşır; belirtisiz nesne bu kullanımda yalın bulunabilir. “Teknisyen etiketi okudu.” cümlesinde etiketi belirtili nesnedir. “Teknisyen etiket hazırladı.” cümlesinde etiket belirtisiz nesnedir. Başka bir cümlede aynı yalın etiket sözü özne olabilir; ekin varlığı veya yokluğu, bütün cümle ilişkilerini tek başına vermez.
Yer tamlayıcısı, yüklemle yer/yönelme/bulunma/ayrılma gibi ilişkiler kurabilir; zarf tümleci ise zaman, yapılış veya neden gibi boyutları tamamlar. -e/-de/-den biçimi gördüğünde doğrudan yer tamlayıcısı deme. Özgün “Akşamdan hazırladık.” cümlesindeki akşamdan zamanca ilişki kurar; “Depodan aldık.” içindeki depodan ise kaynağı belirtir. Aynı ek görünümü aynı ögeyi zorunlu kılmaz.
Ögeleri ayırırken ilişkinin tamamını koru. “Atölyenin yeni çizelgesini” bir cümlede nesneyse yalnız son çizelgesini sözcüğünü nesne diye ayırıp tamlamayı dağıtma. Grup içinde sıfat ve tamlayan ilişkilerini ayrıca incelemek, grubun dış cümledeki tek öge görevini değiştirmez. Edilgen, eksiltili ve tartışmalı tümleç sınıflamaları bu başlangıç paketiyle bitmiş sayılmaz.
Önce yargıyı, sonra onunla kurulan ilişkileri belirle. Nesne ile özneyi yalnız ne sorusunun sırasına göre ayırma. Ek ve soru yardımcıdır; anlamı, yapıyı ve bütün söz grubunu koru.
Adım adım bir örnek
Özgün cümle: “Görevli sabah yeni çizelgeyi depoya götürdü.” Sabah zaman anlamındadır; çizelge taşınan nesne, depo varış yeridir.
Yüklemden ilişkileri kur
- Götürdü yüklemdir; eylemi yapan görevli açık öznedir.
- Yeni çizelgeyi, bütün grup olarak belirtili nesnedir.
- Sabah zaman zarf tümleci; depoya varış ilişkisiyle yer tamlayıcısıdır.
Sınır: Bu açıklama verilen etken ve tek yargılı cümleye dayanır; her götürme örneğinin aynı öge sayısını taşıması gerekmez.
Önce grupları koru, sonra görevlendir
- Görevli / sabah / yeni çizelgeyi / depoya / götürdü sınırlarını kur.
- Yeni sözünü çizelgeyi ile birlikte tut; içte sıfat ilişkisi vardır.
- Grup sırası özne / zarf tümleci / belirtili nesne / yer tamlayıcısı / yüklemdir.
Sınır: Cümle yeniden sıralanırsa aynı ilişkiler korunabilir; sıra tek başına görevin tanımı değildir.
Yeni sözcüğünü dışarıda bırakmak, nesnenin hangi bütünlüğünü bozar?
Hatayı bul
Öğrenci “Ne sorusunu ilk soruşum özneyi, ikinci soruşum nesneyi verir. Ayrıca den eki gördüğüm her söz yer tamlayıcısıdır; tamlamada yalnız son sözcüğü ögeye alırım” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Soru sırasını dil bilgisel ilişki yerine mekanik görev belirleyici sayıyor.
Önce yüklemin anlam ve yapısını incele; sorular bu ilişkiyi denetlesin. Den eki zaman/başka ilişkiler de kurabilir. Öge sınırında tamlamayı bütün olarak koru.
Çalışılmış cümle “Yeni çizelgeyi sabah depoya görevli götürdü.” diye yeniden sıralanırsa yeni çizelgeyi özneye dönüşür mü?
Hayır. Bu yeniden sıralamada yeni çizelgeyi belirtili nesne, görevli yapan özne kalır; sabah zaman, depoya yer ilişkisini korur. Sözcük sırası tek başına görevi değiştirmez; yapı ve bağlam birlikte denetlenir.
Dersin soruları
1Özgün cümle: “Sema dün arşivin yeni listesini danışmaya bıraktı.” Dün zamanı, danışmaya ise listenin teslim edildiği yeri belirtmektedir. Verilen sırayla öge gruplaması hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Özgün cümleler: I. “Etiket düştü.” II. “Görevli etiket hazırladı.” Yalnız etiket sözünün görevleri karşılaştırılacaktır; iki yüklem de bu bağlamda etken kullanılmıştır. Hangi açıklama doğrudur?
Bu soruda hata mı var?3Özgün cümleler: I. “Akşamdan bütün etiketleri hazırladık.” II. “Depodan bütün etiketleri aldık.” İlkinde akşamdan, akşam vakti/önceden hazırlama zamanını; ikincide depodan, etiketlerin alındığı yeri belirtmektedir. İlk sözlerin öge ilişkisi için hangi yorum uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Özgün cümleler: I. “Getirdi yeni haritayı bekçi.” II. “Bekçi yeni haritayı getirdi.” İkisi de aynı olayı anlatan etken cümlelerdir. İki cümlenin yüklemi için hangi değerlendirme doğrudur?
2Özgün cümle: “Raftaki cam sürahi sabah yere düştü.” Düşme durumunu taşıyan varlık cansızdır; sabah zamanı, yere ise varış yerini bildirir. Bu cümlenin öznesi hangisidir?
3Özgün cümleler: I. “Çocuk kitabı okudu.” II. “Çocuk kitap okudu.” İkisinde de okunan şey kitaptır; yüklemler etken kullanılmıştır. Kitabı ve kitap sözcüklerinin görevi için hangi değerlendirme doğrudur?
4Özgün cümle: “Kargocu akşam depoya hızla koştu.” Bu üç söz için hangi ögelendirme doğrudur?
5Özgün cümle: “Mahalledeki yaşlı bakkalın küçük kızı pencereyi açtı.” Açma eylemini yapan varlık bir söz grubuyla bildirilmiştir. Bu cümlenin öznesi hangisidir?
6Özgün cümle: “Zarfı bekçi rafa bıraktı.” Bir öğrenci cümlede yargıyı ve eylemi yapanı bulmaya çalışıyor. Bu cümlenin yüklemi ve öznesi için hangi değerlendirme doğrudur?
7Özgün devrik cümle: “Götürdü dün akşam yeni kitapları kütüphaneye görevli.” Cümlenin ögelerini en doğru hangi ayrım verir?
8Özgün cümle: “Rüzgâr kapıyı açtı.” Özne ve nesne hangi seçenekte doğru verilmiştir?
9Özgün cümle: “Kapıyı bekçi açtı.” Ögeler hangi seçenekte doğru belirlenmiştir?
10Özgün cümle: “Kurye sabahtan beri depodan çıkmadı.” Sabahtan beri ve depodan sözleri için hangi ögelendirme doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Aynı yalın ad bir cümlede özne, başka cümlede nesne olabilir mi?
Evet. Etiket düştü içinde etiket özne; görevli etiket hazırladı içinde belirtisiz nesnedir. Fiille kurulan ilişki belirleyicidir.
Nesne görevindeki ad tamlamasının yalnız son sözcüğü mü nesnedir?
Dış cümle ögesi çözümlemesinde bütün söz grubu nesne olarak korunur; grup içi tamlayan/sıfat ilişkileri ayrıca incelenir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.