hepnotCümlede neden, amaç ve koşul: bağlacı değil ilişkiyi oku
Konunun mantığı
Bir cümlede iki durumun bulunması, aralarında mutlaka aynı bağ olduğu anlamına gelmez. Önce temel yargıyı belirle: Kim, ne yapıyor veya ne durumda? Sonra öteki bölümün bu yargıyı açıklarken hangi işi yaptığını sor. Gerçekleşen bir durumu gerekçe mi gösteriyor, bir hedef mi belirtiyor, yoksa yargıyı bir koşula mı bağlıyor? Burada dildeki anlam ilişkisini inceliyoruz; cümlede ileri sürülen nedenin bilimsel olarak kanıtlandığını varsaymıyoruz.
Neden-sonuç ilişkisinde bir durum, temel yargının gerekçesi olarak sunulur. “Koridorun ışığı kesildiği için gösteriyi salona aldık” cümlesinde yer değiştirmeye gerekçe gösterilen durum ışığın kesilmesidir. “Neden salona aldık?” sorusunu yanıtlar. Bu cümle tek bir gerekçe veriyor diye başka hiçbir etkenin bulunmadığı söylenemez. Sınavda cümlenin kurduğu bağı korumak, metne fazladan kesinlik eklememek gerekir.
Amaç bildiriminde eylemin yöneldiği hedef açıklanır. “Kutuları ayırt etmek için kapaklara farklı işaretler koyduk” cümlesinde işaret koyma eylemi, kutuları ayırt etme hedefine yönelmiştir. Eylemin yapılmış olması hedefin başarıldığını tek başına kanıtlamaz. Amaç sonradan gerçekleşmiş de olabilir; yalnız bu cümleyle karar veremeyiz. Bu nedenle amaç ilişkisinin ölçütü, hedefin sonsuza dek gerçekleşmemesi değil, eylemin neye ulaşmak üzere yapıldığının belirtilmesidir.
Koşul ilişkisinde bir yargı, başka bir durumun gerçekleşmesine bağlı olarak sunulur. “Kaydı doğrularsan dosyayı açacağız” cümlesi dosyanın açılmasını doğrulama durumuna bağlar; doğrulamanın yapıldığını haber vermez. Her “-sa” eki otomatik koşul değildir: “Keşke erken çıksak” dilek bildirebilir. Aynı biçimde “için” sözcüğü neden de amaç da kurabilir. Sözcük veya ek bir ipucudur; kararı yargılar arasındaki anlam bağı verir.
Denetim için cümleyi anlamını koruyarak yeniden söyle. Gerekçe bölümünü “nedeniyle”, amaç bölümünü “amacıyla”, koşul bölümünü “olursa/olması durumunda” biçiminde açıklamayı dene. Bu bir yardımcı yöntemdir; her cümlede mekanik sözcük değişimi düzgün veya tek anlamlı olmayabilir. Son aşamada özgün cümleye dön ve aktörün, zamanın, olumluluk-olumsuzluğun ve kesinliğin değişmediğini kontrol et. Birden çok ilişki varsa her bölümü kendi temel yargısıyla eşleştir.
Önce temel yargıyı bul. Neden, yargının gerekçesini; amaç, eylemin hedefini; koşul, yargının hangi durumda geçerli sunulduğunu belirtir. “İçin” veya “-sa” tek başına karar verdirmez. Amaç başarıyı, koşul ise koşulun gerçekleştiğini tek başına bildirmez.
Adım adım bir örnek
Kurmaca bir seramik atölyesinde sorumlu şu üç cümleyi söylüyor: “Etiketleri ıslak kaldığı için yeniden yazdık. Kapları daha kolay ayırmak için etiketlere simge ekledik. Kuruma tamamlanırsa kapları rafa kaldıracağız.”
Yargı çiftini ayır
- İlk cümlede yeniden yazma eyleminin gerekçesi etiketlerin ıslak kalmasıdır: neden-sonuç.
- İkinci cümlede simge ekleme eyleminin hedefi kapları ayırmayı kolaylaştırmaktır: amaç.
- Son cümlede rafa kaldırma, kurumanın tamamlanmasına bağlı sunulur: koşul.
Sınır: Simge eklenmesinin gerçekten ayırmayı kolaylaştırdığı veya kurumanın bittiği bu cümlelerle kanıtlanmaz.
Anlamı koruyan yeniden söyleyiş
- “Islak kalmaları nedeniyle yeniden yazdık” ilk bağı korur.
- “Ayırmayı kolaylaştırmak amacıyla simge ekledik” ikinci bağı korur.
- “Kurumanın tamamlanması durumunda kaldıracağız” üçüncü bağı korur.
Sınır: Yeniden söyleyiş yardımcısıdır; değişen cümlenin özgün cümleye yeni neden, kesinlik veya zaman eklememesi gerekir.
İkinci cümlede “için” yerine “nedeniyle” koymak, hedeflenen sonucu gerçekleşmiş gerekçeye dönüştürür mü?
Hatayı bul
“Depoyu düzenlemek için kutuları numaraladık” cümlesinde numaralama yapıldığına göre deponun düzenlendiği sonucu kesindir.
İlk hatayı göster
İlk hata: Eylemin gerçekleştirilmesi, hedeflenen sonucun gerçekleşmesiyle aynı sayılmıştır.
Numaralama eylemi ve düzenleme amacı verilmiştir; düzenlemenin başarıldığı ayrıca gösterilmelidir. Sonucun söylenmemesi başarısızlık kanıtı da değildir.
“Kapları ayırmak için simge ekledik” cümlesine “Sonraki kontrolde görevliler kapları simgelerle doğru ayırdı” eklenirse ne değişir?
Amaç bildirimine ek olarak belirli bir kontrolde gerçekleşmiş bir sonuç da verilmiş olur. İlk bölüm yine amaç ilişkisidir; eklenen sonuç bütün zamanlara veya herkese genellenmez.
Dersin soruları
1I. Vitrinin daha az buğulanması için havalandırma açıldı. II. Camlar buğulandığı için ürünlerin görüntüsü silikleşti. III. Havalandırma çalışırsa vitrini yeniden düzenleyeceğiz. Numaralanmış cümlelerdeki ilişkilerin sırası hangisinde doğru verilmiştir?
Bu soruda hata mı var?2“Deneme baskısı onaylanırsa afişin renkli baskısını başlatacağız.” Bu cümlenin anlam ilişkisini koruyan açıklama hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3“Köprü bakımda olduğu için güzergâhı değiştirdik; istasyona zamanında ulaşmak için kısa yürüyüş yolunu seçtik.” Bu cümledeki iki “için” kullanımına ilişkin hangi açıklama doğrudur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “için” sözcüğü bir gerekçe (neden) bildirir?
2Cümle: “Belediye, çocuklar parkta sık kaydığı için zemini kauçukla kapladı.” Bu cümleden hangisine ulaşılır?
3Aşağıdaki cümlelerden hangisi koşul ilişkisi bildirir?
4Cümle: “Rampa dar olduğu için sandalyeler yan kapıdan alındı.” Bu cümlede temel yargı ve gerekçe nasıl eşleşir?
5Cümle: “Sergiyi daha kolay gezmek için haritaları girişe astık.” Hangi yeniden söyleyiş cümlenin anlam ilişkisini ve zamanını korur?
6Cümle: “Biletler yarın yenilenirse müze pazara kadar açık kalacak.” Hangi yeniden söyleyiş cümlenin anlam ilişkisini korur?
7Cümle: “Okul yönetimi, kütüphaneyi genişletmek için yeni raflar sipariş etti; raflar zamanında gelmezse açılış tarihini erteleyecek.” Cümledeki iki ilişkinin hangi bölümlerle eşleştiğini en doğru hangi yorum verir?
8Cümle: “Salon dolu olduğu için kayıtlar durduruldu; yer açılırsa kayıtlar yeniden başlayacak.” Cümledeki iki ilişkiyi bölümleriyle doğru eşleştiren yorum hangisidir?
9I. Hesap onaylandığı için ödemeyi başlattık. II. Ödemeyi hızlandırmak için hesabı ön onaya aldık. III. Hesap onaylanırsa ödemeyi başlatacağız. IV. Hesap onaylandığından ödemeyi başlattık. Hangi iki cümle aynı anlam ilişkisini kurar?
10Atölye sorumlusu önce “Keşke kil daha erken kuruyup hazır olsa.” dedi, sonra “Kil bu akşam kurursa kapları fırına koyarız.” diye ekledi. Bu iki cümledeki -sa/-rsa ekleri için hangi değerlendirme doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Neden, amaç ve koşulu ayırmak için temel yargıya hangi üç soruyu sorarsın?
Hangi gerekçeyle, hangi hedefe ulaşmak üzere, hangi durum gerçekleşirse? Yanıtı tek sözcüğe değil bağlama göre denetlerim.
“İçin” sözcüğünü gördüğünde neden doğrudan amaç diyemezsin?
Aynı sözcük neden de amaç da kurabilir. Bölümün gerçekleşmiş gerekçe olarak mı hedef olarak mı sunulduğunu incelemek gerekir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.