hepnotMetinden ne çıkarılabilir? Kanıt, kapsam ve kesinlik
Konunun mantığı
Bir metinden sonuç çıkarırken ilk iş, sorunun ne istediğini belirlemektir. “Kesin olarak ulaşılabilir” sorusu ile “olası açıklama” sorusu aynı güçte bir sonuç istemez. Bu dersteki sorular metnin desteklediği yargıyı arar; aklımıza gelen her makul ihtimali cevap saymayız. Önce seçenekteki yargının hangi sözcük veya cümleye dayandığını göster.
Açık bilgi, metinde doğrudan söylenendir. Çıkarım ise verilen bilgiler arasındaki bağı kurarak ulaştığın yargıdır. Her doğru cevap, metindeki cümlenin aynısını tekrar etmek zorunda değildir. Bununla birlikte bağlantıyı kurarken metne yeni bir olay, ölçüm veya kişi niyeti ekleyemezsin. Sözcüklerin anlamını ve bağlamı kullanmak gerekir; kişisel deneyimini metinde gerçekleşmiş bir olayın kanıtı gibi kullanmak farklıdır.
Kapsamı korumak için kim, ne kadar, hangi zaman ve hangi koşul sorularını sor. “Bazı kartlar değiştirildi” bilgisi en azından değiştirilen kartların bulunduğunu söyler; bütün kartların değiştiğini göstermez. Diğer kartların hiç değişmediğini de tek başına kanıtlamaz. Gündelik konuşmada oluşabilen beklentiyle, bu dersteki kesin sonuç ölçütünü karıştırma.
Kesinlik derecesini ve amaç–sonuç ayrımını ayrıca denetle. Maket atölyesindeki çizimli kutular ilk kez gelenlere yardımcı olma amacıyla ekleniyor. Etki ölçülmediği için öğrencilerin artık hiç zorlanmadığını söyleyemeyiz. Amaç gerçekten belirtilmiştir; amacın gerçekleştiği henüz gösterilmemiştir. “Kanıtlanmadı” demek de “kesinlikle gerçekleşmedi” demek değildir.
Son kontrolde seçenek için kısa bir gerekçe yaz: dayanak, kurulan bağ ve sonuç. Metin aynı kalırken seçeneğin yanlış olabildiği açık bir durum kurabiliyorsan, o seçenek kesin sonuç olamaz. Bu yardımcı kontrol özellikle bütün, yalnız, mutlaka ve hiçbir gibi ifadelerde işe yarar; her edebî yorumu yalnız biçimsel mantığa indirgeyen bir kural değildir. Çok anlamlı metinlerde bağlam ve anlatım özelliklerini de incelemek gerekir.
Seçeneği dayanak, kapsam ve kesinlik bakımından denetle. Bazı bilgisini bütün diye genişletme; amaç bilgisini ölçülmüş sonuç sayma. Bilgi verilmemiş olması, olayın hiç gerçekleşmediğini kanıtlamaz. Kesinlik isteyen soruda yalnız metinle çelişmeyen bir ihtimal yeterli değildir; sonucun verilenlerden desteklenmesi gerekir.
Adım adım bir örnek
Kurmaca bir maket atölyesinde parçalar önce yalnız numaralarla işaretleniyordu. Yeni düzenlemede numaralar korunup kutulara parça biçimini gösteren küçük çizimler de eklendi. Atölye sorumlusu, ilk kez gelenlerin aradığı parçayı tanımasını kolaylaştırmayı amaçladıklarını söyledi. Yeni düzenin etkisi henüz ölçülmedi.
Dayanağı eşleştir
- Yeni düzende numaralar kaldırılmamış; çizimler eklenmiş.
- Desteklenen yargı: parçaları tanıtmak için numaralara ek görsel işaretlerden yararlanılmış.
- Kolaylaştırma bir amaç; ölçülmüş başarı veya herkes için sonuç bildirilmemiş.
Sınır: Yalnız bu kısa metin yorumlanır; çizimlerin bütün atölyelerde etkili olduğu genellenmez.
Kesinlik iddiasını sına
- “İlk kez gelen hiç kimse artık zorlanmaz” iddiasını ele al.
- Bir kişinin yine zorlanması, düzenlemenin amacı ve ölçüm yapılmadığı bilgisiyle çelişmez.
- Bu nedenle herkes için kesin başarı metinden çıkmaz; fakat düzenlemenin başarısız olduğu da kanıtlanmış değildir.
Sınır: Karşı durum bir test olasılığıdır; gerçekten birinin zorlandığı iddia edilmez. Yöntem burada kesinlik iddiasını sınar.
“Tanımayı kolaylaştırmayı amaçladılar” ile “tanıma kesin kolaylaştı” yargılarının farklı kanıt gereksinimi nedir?
Hatayı bul
Atölyede görsel işaretler tanımayı kolaylaştırmak için eklendiğine göre herkes artık parçaları hatasız bulmaktadır.
İlk hatayı göster
İlk hata: Belirtilen amaç, gerçekleşmiş ve bütün katılımcıları kapsayan sonuç gibi sunulmuş.
Metin kolaylaştırma amacını bildiriyor; etkisinin ölçülmediğini de söylüyor. Evrensel başarı sonucu için ek kanıt gerekir. Bu eksiklik, hiçbir yarar sağlanmadığı sonucu da vermez.
Atölye metnine “Uygulama sonrası incelenen on yeni katılımcının sekizi parçayı ilk denemede buldu” cümlesi eklenirse herkes için kesin başarı çıkar mı?
Hayır. Ek cümle o on kişinin sekizi hakkında sonuç bildirir. Herkesin başardığını söylemez; önceki düzenle karşılaştırma verilmediği için bu farkın yeni işaretlerden kaynaklandığını da tek başına göstermez. Bu yalnız kurmaca bir ek bilgi alıştırmasıdır, gerçek ölçüm değildir.
Dersin soruları
1Kurmaca bir gözlemevi, cumartesi akşamı yağış nedeniyle çatıdaki teleskop gözlemini iptal etti. Aynı akşam içeride yapılması planlanan gökyüzü haritası çalışması ise gerçekleştirildi. Duyuruda, iptal edilen teleskop gözlemi için yeni tarihin daha sonra açıklanacağı bildirildi. Katılımcıların etkinliklerle ilgili görüşlerine yer verilmedi. Bu parçadan aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca bir botanik sergisinde bazı bitkilerin tanıtım kartlarına, ilk sürümde bulunmayan bakım notları eklendi. Görevliler bu kartları örnek olarak giriş masasında gösterdi. Diğer bitkilerin kartlarında değişiklik yapılıp yapılmadığına ilişkin bilgi verilmedi. Yeni notların ziyaretçiler tarafından nasıl değerlendirildiği henüz araştırılmadı. Bu metnin verdiği bilgiyle sınırlı kalındığında hangi yargı desteklenir?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca bir çizim kulübünde üyelerden önce nesnenin yalnız dış çizgisini çizmeleri, ardından aynı nesnenin ışık alan ve gölgede kalan bölümlerini inceleyip ikinci çizimi yapmaları istendi. Çalışma sonunda iki çizim yan yana konularak aralarındaki farklar konuşuldu. Metinde üyelerin hangi çizimi daha başarılı bulduğu belirtilmedi. Bu parçadan aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir şehir kitaplığında dün akşam okuma salonunun ışıkları iki kez söndü. Görevli, sigorta panelini kontrol ettiğini ve ardından ışıkların yandığını söyledi. Elektrik dağıtım şirketinin o bölgede kesinti yapıp yapmadığı henüz öğrenilemedi. Bu metne dayanarak hangi yargı kesin olarak söylenebilir?
2Kurmaca bir yayınevi, çocuk kitaplarının iç sayfalarında yeni bir yazı tipine geçti. Yayınevi yetkilisi, geçişin amacının okumayı rahatlatmak olduğunu söyledi. Okuyucuların yeni yazı tipine ilişkin görüşleri sorulmadı ve okuma hızına yönelik bir ölçüm yapılmadı. Bu bilgilere göre yeni yazı tipinin etkisi için hangi değerlendirme yapılır?
3Kurmaca bir bisiklet kulübünde 20 üye var. Hafta sonu sabah turuna 9 üye, öğleden sonraki yokuş çalışmasına 7 üye katıldı. Bir üyenin iki etkinliğe birden katılıp katılmadığı yazılmadı. Bu bilgilerden hangisi kesin olarak çıkarılır?
4Kurmaca bir ilçe belediyesi otobüs duraklarına gölgelik yaptırmaya başladı. İlçede 12 otobüs durağı var; ilk üç durağın gölgeliği tamamlandı. Kalan durakların durumu ve yapım takvimi açıklanmadı. Bu metinden hangi yargı kesin olarak çıkarılır?
5Kurmaca bir fotoğraf atölyesinde eğitmen gün sonunda kayıt formlarını sayıp bir zarfa koydu, sonra zarfı çekmeceye yerleştirip çekmeceyi kilitledi. Eğitmen bu işlemlerin nedeni hakkında bir şey söylemedi. Bu metinden hangisine ulaşılabilir?
6Kurmaca bir apartmanda asansörün bakıma alındığı hafta, bina girişindeki paspasın kirli olduğu dört kez not edildi. Önceki haftalarda paspasla ilgili not alınmamıştı. Apartman görevlisi de o hafta izinliydi. Bu metinden hangi yargı kesin olarak çıkarılır?
7Kurmaca bir kitap kulübünün kesin kayıtlarına göre 40 üyenin 25’i bu ay roman, 22’si bu ay şiir kitabı okumuştur. Her üyenin hangi türleri okuduğu ayrıca yazılmamıştır. Bu bilgilerden hangisi kesin olarak çıkarılır?
8Kurmaca bir müzede ziyaretçilerin yanlış sergi salonuna girmesini azaltmak amacıyla yer işaretleri yenilendi. Müze müdürü işaretlerin yenilendiğini ve yeni işaretlerin ziyaretçilere dağıtılan haritayla uyumlu olduğunu belirtti. Ziyaretçi sayımı yapılmadı. Yeni işaretlerin yanlış salona girişleri azalttığı yargısının desteklenmesi için en çok hangi bilgi gerekir?
9Kurmaca bir fabrikada vardiya amiri sabah toplantısında üretim bandını durdurdu. Toplantıdan sonra iki çalışan erken ayrıldı. Kantinde o sabah çay bitmişti. Bandın neden durdurulduğu açıklanmadı. Bu metne göre hangi yargı desteklenir?
10Kurmaca bir kooperatifin kayıtlarına göre ocak ayında 60 koli, mart ayında 45 koli ihracat yapılmıştır. Şubat ayına ait ihracat kaydı kaybolmuştur; o ayın durumu hakkında başka bilgi yoktur. Bu kayıtlardan ocak–mart döneminin toplam ihracatı için hangi yargı kesin olarak çıkarılır?
Aklında kaldı mı?
“Bazı kartlara not eklendi” bilgisinden neler kesinleşmez?
Bütün kartların değiştiği kesinleşmez. Diğer kartların hiç değişmediği de kesinleşmez; onlar hakkında ayrıca bilgi gerekir.
Bir uygulamanın amacının belirtilmesi, amacın gerçekleştiğini gösterir mi?
Tek başına göstermez. Amaç ile gerçekleşen sonuç farklı bilgilerdir; sonuç için metinde ayrıca dayanak aranır.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.