hepnotBüyük harf, kurum adı ve kısaltmaya gelen ek
Konunun mantığı
Büyük harf seçimi yalnız sözcüğün dikkat çekmesine bağlı değildir. “Bugün Duru heykelin tabanını ölçtü” cümlesinde Duru kişi adıdır; “Bu kapta duru su var” cümlesinde duru bir niteliği bildirir. Örnekleri cümle içinde karşılaştırmak, cümle başı büyük harfini özel ad kanıtı sanmayı önler. Aynı ses dizisinin hangi varlığı veya niteliği gösterdiği önce anlaşılır.
Kurumun belirlenmiş tam adı ile genel bir kurum türü ayrılır. Bu derste uydurulan “Gümüş İz Tasarım Merkezi” bir kurumun tam adıdır; “kasabada bir tasarım merkezi aradık” ise tür bildirir. Tam adın sözcükleri büyük başlar; ad içinde ve gibi bağlaçlar ilk harflerle yazım düzeninde küçük kalır. Önceden adı verilmiş kurumun yerine kullanılan Merkez sözü de o kurumu gösteriyorsa büyük yazılabilir; her merkez sözcüğüne bağlamdan bağımsız tek etiket verilmez.
Tam kurum adına ek getirilirken özel kişi adına uygulanan kesme işlemi otomatik taşınmaz. Kurmaca kuruma yönelmeyi “Gümüş İz Tasarım Merkezine” biçiminde yazarız. Buna karşılık, metinde GİTM kısaltmasının ge-i-te-me biçiminde harf harf okunacağı belirtilirse son harf me esas alınır ve bulunma eki “GİTM’de” olur. Bu örnekte kurumun gerçek hayatta bulunduğu veya böyle bir resmî kısaltması olduğu ileri sürülmüyor; yazım ilişkisi için açık bir dil modeli kuruluyor.
Ek seçerken üç ayrı okuma yolu gerekir. Harf harf okunan büyük harfli biçimde son harf adı, kelime gibi okunan büyük harfli biçimde bütünün söylenişi, küçük harfli ölçü biçiminde açılan kelime dikkate alınır. Böylece ka-ge diye harflendirmekle kilogram demek aynı ek hesabını vermez. Yalnız son yazılı harfi görmek yetmez. Kısaltmayı ilk kez gören okuyucuya okunuş verilmemiş ve yerleşik kullanım bilinmiyorsa soru ek hakkında gereksiz bir tahmin sınavına dönüşür.
Kesmeyi bütün kısa biçimlere zorunlu saymak da yanlıştır: sonunda nokta veya üs işareti bulunan biçimler ayrıca değerlendirilir. Bu girişin soruları açıkça noktasız harf kısaltmaları ve kg ile sınırlandırılmıştır; bütün kısaltma istisnalarının öğretildiği iddiası yoktur. Kontrol sırası anlam ve ad statüsü, tam ad mı kısa biçim mi, belirtilen okuma ve son olarak ekin yazımıdır. Yazım kararı kurumun önem sırasını veya kişinin niteliğini ölçmez.
Önce bağlamdaki özel adı belirle. Tam kurum adıyla kısaltmayı ayır; kısaltmada ekin sesini verilen okunuştan seç. Kesmeyi her özel ada veya her kısa biçime tek kuralla dağıtma.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca kayıt: resmî tam adı “Gümüş İz Tasarım Merkezi” olan kuruma bir zarf gönderiliyor. Yazar kurum adını ilk satırda açık, ikinci satırda GİTM biçiminde kullanıyor; kısa biçimin okunuşu ge-i-te-me olarak veriliyor. İkinci satır zarfın kurumda bulunduğunu bildiriyor.
Statü ve okuma karar ağacı
- İlk satır tam kurum adına yönelmeyi anlatır: Gümüş İz Tasarım Merkezine; araya kesme koyma.
- İkinci satır bir kısaltmadır. Son harf adı me olduğundan bulunma eki de olur: GİTM’de.
- İki biçimin aynı kurumu göstermesi, ekin ayrılma kuralını aynı yapmaz.
Sınır: Kurmaca tam ad ve okunuş açıkça verilmiştir. Sözün kişi adı ya da eser adı olması hâlinde kurum kuralını aktarma.
Yapı–ses iki sütunu
- Yapı sütununa tam kurum adı / kısaltma yaz; bu sütun kesme kararını ayırır.
- Ses sütununa Merkezine / me+de yaz; bu sütun ekin biçimini açıklar.
- Sütunları ayrı tutmak, açık adın son sözcüğünü kısa biçimin ek hesabında kullanma hatasını görünür kılar.
Sınır: Sütunlar öğretim amaçlı kayıttır; tek başına bütün TDK istisnalarını kapsayan algoritma değildir.
Aynı kuruma gönderme iki yazım kuralını neden birleştirmiyor? Karar ağacındaki yapı ve ses adımlarını iki sütunda göster.
Hatayı bul
Öğrenci “Tam kurum adı özel olduğuna göre ek kesmeyle ayrılır; aynı kurumu kısaltırsam da açık adın son sözcüğünün sesiyle ek seçerim” diyor. İlk yanlış karar nerede?
İlk hatayı göster
İlk hata: Kurumun tam adına, özel kişi adına ait kesme işlemini genellemesidir.
Tam kurum adı kesmesiz ek alır. Kısaltmanın ek sesi de açık addan değil, kısaltmanın uygun okuma yolundan belirlenir. Önce yapı, sonra okuma denetlenir.
Çalışılmış örnekte kurumun açık adını koruyup kısa biçimi GİTM yerine kelime gibi okunan GİZ yaparsak, bulunma ekinin gerekçesinde ne değişir?
Tam kurum adına yönelme yine Merkezine olur. Yeni kurmaca kısa biçim giz diye okunuyorsa GİZ’de yazılır. Harf harf son harf adı yerine bütün giz söylenişi kullanılır; sonuçtaki ekin aynı görünmesi karar yolunun aynı olduğunu göstermez. Bu yeniden temsil rehberli karşılaştırmadır, gecikmeli aktarım başarısı ölçülmedi.
Dersin soruları
1Kurmaca kurumun tam adı Ufuk ve Renk Araştırma Merkezi. Haber cümlesinin iki boşluğu kurumun tam adını yönelme ekiyle ve genel kurum türünü belirtmek için kullanılacak: “Dosyayı ___ yolladık; başka bir ___ aynı projeyi yürütmüyor.” İkinci bölüm belirli bir kurumun adının yerine geçmiyor. Hangi ikili verilen ad statülerini ve yazım düzenini birlikte korur?
Bu soruda hata mı var?2Bir metinde KDM harf harf ka-de-me, BOTAK ise bo-tak biçiminde kelime gibi okunuyor; ikisi de noktasız kurmaca kısaltma. KDM ile ayrılma, BOTAK ile yönelme ilişkisi yazılacak. Hangi çift, belirtilen iki okuma yoluna uyar?
Bu soruda hata mı var?3Özgün düzenleme notu: “Yüzeyi duru bir sıvıyla temizleyen Duru, ölçüm birimi kg ile yazılmış etiketi okudu.” Burada ilk duru sıfat, Duru kişi adıdır; kg kilogram diye okunur. Editör kg biçimine ayrılma eki getirecek. Hangi değerlendirme bu üç kullanım hakkında desteklenir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1İki cümle: (I) “Pınar başında mola verdik, suyu çok soğuktu.” (II) “Dün sınıfın en hızlı koşucusu Pınar oldu.” I. cümlede Pınar sözcüğü cümlenin başındadır; bağlamdan su kaynağı anlamında kullanıldığı anlaşılıyor. II. cümlede bir öğrencinin adıdır. Her iki cümledeki Pınar sözcüğü için hangi değerlendirme doğrudur?
2Kurmaca ilçede resmî tam adı Karanfil Sokağı Gençlik Merkezi olan bir kurum vardır. Duyuruda bu tam ad bir kez anılıyor; aynı duyurudaki “ilçedeki öteki gençlik merkezleri” ifadesi ise adı belirlenmemiş genel bir kurum türünü bildiriyor. Bu iki ifadenin büyük harf düzeni için hangi değerlendirme doğrudur?
3Kurmaca kurumun resmî tam adı Mavi Kapı Çocuk Kütüphanesi. Cümle: “… ayrılan çocuklar bahçede toplandı.” Boşluğa kurumun tam adı ayrılma ekiyle gelecek. Kuruma ayrılma eki getirilirken hangi yazım ve gerekçe doğrudur?
4Kurmaca bir kuruluşun resmî tam adı Yeşil Orman Derneği; noktasız kısaltması YOD, ye-o-de diye harf harf okunuyor. Cümle: “Toplantı ___ yapıldı; üyeler toplantıdan sonra ___ ayrıldı.” Boşluklara bulunma ve ayrılma ekleri gelecek. Cümledeki iki boşluğa hangi çift uyar?
5Kurmaca kuruluşun tam adı Güneş Yolu Spor Kulübü; noktasız kısaltması GYSK, ge-ye-se-ke diye harf harf okunuyor. İki biçime de bulunma eki getirilecek. Tam ad ve kısaltma için bulunma ekinin yazımı hakkında hangi değerlendirme doğrudur?
6Kurmaca kurum: Taş Köprü Sanat Okulu; noktasız kısaltması TKSO, te-ke-se-o diye harf harf okunuyor. Bir editör yönelme ekiyle şu iki satırı yazmıştır: (I) “Taş Köprü Sanat Okulu’na başvurdum.” (II) “TKSO’ya da başvurdum.” Editörün yazdığı iki satır için hangi değerlendirme doğrudur?
7Kurmaca kuruluşun noktasız kısaltması NİMAR, ni-mar diye bütün hâlinde, kelime gibi okunuyor. Cümle: “___ başvurduk; ___ yönetim kurulu toplandı.” İlk boşluğa yönelme, ikinciye tamlayan eki gelecek. Hangi çift okunuşa uygun yazılmıştır?
8Bir yazıda noktasız DPK kısaltmasının de-pe-ke diye harf harf okunduğu bildirilmiştir. Editör “DPK’ya devam ettim.” yazmış ve ek kararını yazılı son harfe bakarak vermiştir; derste kurulan kontrol sırasında bir adım atlanmıştır. Editör derste kurulan kontrol sırasındaki hangi adımı atlamıştır?
9Kurmaca bir yazıda noktasız ABK kısaltması geçiyor. Yazıda kısaltmanın nasıl okunacağı bildirilmemiş ve yerleşik bir kullanımı bilinmiyor. Editör bulunma ekini yazacak. Editör bulunma ekini yazmadan önce nasıl karar vermelidir?
10Bir tabelada uzunluk sınırı noktasız cm biçimiyle yazılıyor; cm, santimetre diye okunuyor. Editör “En çok 80 cm’ye kadar yaklaşılır.” yazdı. Yazımın doğruluğu kabul ediliyor; soru, doğru gerekçeyi arıyor. Bu yazımın doğru gerekçesi hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Aynı kurumu gösteren tam ad ve noktasız kısaltma eki niçin farklı ayırabilir?
Gönderilen kurum aynı olsa da yazılı yapı farklıdır. Tam kurum adına gelen ek kesmesiz; noktasız kısaltmaya gelen ek kesmeyle yazılır. Ek sesi ayrıca okunuştan seçilir.
Harf harf, kelime gibi ve küçük harfli ölçü kısaltmasında ek için ne okunur?
İlkinde son harfin adı, ikincide kısaltmanın bütün söylenişi, üçüncüde açılan kelime. Noktalı/üs işaretli biçimlerin ayrıca kuralları vardır; hepsine aynı kesme işlemi uygulanmaz.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.