hepnotGerçek dil sorunu ile bağlam ve üslup tercihini ayırma
Konunun mantığı
Anlatım incelemesinde önce neyin amaçlandığını ve hangi dil düzeyinin beklendiğini belirle. Her uzun cümle bozuk, her kısa cümle açık değildir. Bir ifade dil bilgisel olabilir ama verilen bağlamdaki amacı karşılamayabilir; başka bir ifade alışılmış sıradan farklı olsa da geçerli olabilir. Eleştirdiğin sorunun yerini ve gerekçesini göstermeden hata etiketi verme.
Özne ile yüklemin kişi ilişkisi açık örneklerde denetlenebilir. “Biz çizimleri tamamladım.” cümlesinde biz öznesi birinci çoğul, tamamladım ise birinci tekildir; verilen düz anlatımda uyuşmazlık vardır. Özneyi ve kişi kapsamını koruyarak tamamladık biçimi kullanılabilir. Gerçek muhatap sayısı, saygı ve başka özel bağlamlar ayrıca düşünülebilir; burada ironi veya alıntı yapılmadığı belirtilir.
Birden çok eylem bağlandığında her eylemin gerekli ilişkilerini ayrı denetlemek yararlıdır; fakat söylenmeyen her unsur eksiklik değildir. Türkçede ortak unsur veya bağlamdan anlaşılır gönderim bulunabilir. Bir ögeyi tekrar eklemek açıklık sağlayabilir; bunun tek mümkün dil bilgisel düzeltme olduğunu söylemek için yapı ve amaçta gerçek sorun gösterilmelidir.
Sadece, yalnız gibi sınırlayıcı sözlerin kapsamı amaçlanan anlamı değiştirebilir. “Yalnız Duru mavi dosyayı açtı.” ifadesi bu işte Duru’yu sınırlar; “Duru yalnız mavi dosyayı açtı.” ise verilen bağlamda açılan dosyayı sınırlar. İlk cümle her bağlamda dil yanlışı değildir. Sorun, bağlam ikinci anlamı açıkça isterken birinci kapsamın seçilmesiyse hedef anlamla uyuşmazlıktır.
Sözcük sırası ve tekrar üslup amacıyla kullanılabilir. “Klasörleri dün taşıdı Ece.” cümlesinde devrik sıra tek başına kişi veya nesne hatası oluşturmaz. Aynı anlam için başka doğru düzenlemeler bulunabilir; soru seçenekleri buna göre hazırlanmalıdır. Bu paket bütün bozukluk türlerini bitirmez, başlangıçta kanıtlanabilir kişi ve kapsam örneklerini üslup tercihlerinden ayırır.
Önce gerçek sorunu göster: açık kişi uyuşmazlığı mı, hedef anlamdan farklı kapsam mı, yoksa geçerli üslup tercihi mi? Her devriklik veya tekrar hata değildir. Birden fazla doğru yeniden anlatımı dışlamadan bağlamı koru.
Adım adım bir örnek
Özgün düz bildirim: “Biz bütün çizimleri tamamladım.” Biz konuşanı ve arkadaşlarını kapsamaktadır; alıntı, ironi veya kişi değiştirme yoktur. Öznenin bu kapsamı ve bitirme anlamı korunacaktır.
Kişi özelliklerini eşleştir
- Biz birinci çoğul özneyi gösterir.
- Tamamladım birinci tekil çekimdir; kişi ilişkisi uyuşmaz.
- Aynı özne ve zamanla biz bütün çizimleri tamamladık denebilir.
Sınır: Bu çözüm verilen düz bildirim içindir; özneyi bene çevirmek dil bilgisel başka cümle kursa da verilen kişi kapsamını korumaz.
Düzeltmeyi bağlamda geri denetle
- Önerilen tamamladık biçimi konuşanı ve arkadaşlarını birlikte kapsar.
- Bütün çizimler ve geçmişte tamamlanma içeriği korunur.
- Bu çizimlerin hepsini biz tamamladık gibi başka doğru yeniden kuruluşlar da bulunabilir.
Sınır: Bir önerinin doğru olması bütün olası düzeltmelerin tek biçim olduğu anlamına gelmez.
Biz yerine ben yazmak kişi uyumunu düzeltse de neden bu görevin anlam koşulunu karşılamaz?
Hatayı bul
Öğrenci “Klasörleri dün taşıdı Ece cümlesi devrik olduğu için yanlış. Biz çizimleri tamamladım cümlesinde de biz yerine ben yazmak her görevde anlamı koruyan tek düzeltmedir” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Devrik sözcük sırasını bağlamdan bağımsız dil yanlışı sayıyor.
Devriklik tek başına hata değildir. İkinci cümlede kişi uyumsuzluğu vardır; ama öznenin kapsamı korunacaksa yüklem tamamladık yapılabilir. Düzeltme, verilen anlam koşuluyla birlikte denetlenir ve her durumda tek biçim sayılmaz.
Çalışılmış Biz bütün çizimleri tamamladım cümlesinde yalnız biz sözü ben olarak değiştirilirse ne sağlanır, ne korunmaz?
Ben bütün çizimleri tamamladım kişi bakımından uyumlu yeni cümle olur. Fakat konuşanla arkadaşlarının birlikte yaptığı bildirim tek konuşana daralır; verilen özne kapsamını koruma görevi karşılanmaz. Dil bilgisel düzeltme ile aynı anlamı koruma ayrı ölçütlerdir.
Dersin soruları
1Özgün cümle: “Biz kutuları düzenledim.” Biz, konuşanı ve iki arkadaşını birlikte kapsamaktadır. Düz, gerçek bir bildirimdir. Yalnız yüklemi değiştirerek bu özne kapsamını, geçmiş zaman ve düzenleme anlamını koruyan düzeltme istenir. Hangi değişiklik bu koşulları sağlar?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca bağlamda Duru yalnız mavi dosyayı açmış, yeşil dosyayı açmamıştır; başkalarının ne yaptığı hakkında bilgi verilmez. Bu hedefi aktaracak cümle taslağı “Yalnız Duru mavi dosyayı açtı.” biçimindedir. Burada yalnızın açık kapsamı Duru olarak okunmaktadır. Hedef anlamı en doğrudan karşılayan değerlendirme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün cümle: “Klasörleri dün taşıdı Ece.” Cümle Ece’nin klasörleri dün taşıdığını düz biçimde bildiriyor; ek gizli amaç veya başka gönderim verilmemiştir. Hangi değerlendirme uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Aşağıdaki düz bildirimlerin hiçbirinde alıntı ya da ironi yoktur. Hangisinde özne ile yüklem arasında kişi uyumsuzluğu vardır?
2Bağlam: Toplantıya katılan tek kişi Selin’dir; başka kimse katılmamıştır. Bir taslakta şu cümle yazılmıştır: “Selin yalnız toplantıya katıldı.” Alıntı ya da ironi yoktur. Bu bağlamı karşılayan bir düzeltme için hangi değerlendirme doğrudur?
3“Biz sabah erkenden çıktık, kapıyı kilitledik ve yola koyulduk.” Bu düz bildirimde alıntı ya da ironi yoktur; üç eylemin öznesi de biz olarak anlaşılmaktadır. Bu cümle için hangi değerlendirme doğrudur?
4“Bitti, bitti nihayet o uzun sınav haftası.” Bu düz bildirimde alıntı ya da ironi yoktur; yazar, bitti sözcüğünü vurgu için iki kez söylemiştir. Bir editör hem tekrarı hem sözcük sırasını hata sayıyor. Bu değerlendirme için hangi yorum doğrudur?
5Düz bildirim: “Biz yarın sergiyi hazırlayacağım.” Alıntı ya da ironi yoktur. Biz, konuşanı ve arkadaşlarını kapsar. Özne, sözcük sırası ve zaman değiştirilmeden yalnız yüklem düzeltilecektir. Bu kısıtla yapılacak düzeltme için hangi değerlendirme uygundur?
6Bir çalışan, odasına gelen tek kişi olan müdüre saygıyla hitap ediyor: “Siz raporu okudunuz mu?” Cümle düz bir sorudur; alıntı ya da ironi yoktur. Bu cümle için hangi değerlendirme uygundur?
7Düz bildirim: “Ece ile ben dün projeyi bitirdim.” Alıntı ya da ironi yoktur; projeyi Ece ile konuşan birlikte bitirmiştir. Bu cümle için hangi değerlendirme doğrudur?
8Düz bildirim; alıntı ya da ironi yoktur. Konuşan, kendisinin ve arkadaşlarının yalnız ödevi bitirdiğini, başka bir iş yapmadığını bildiriyor; başkalarının ne yaptığı hakkında bilgi vermiyor. Bu anlamı geçmiş zamanda doğru veren cümle hangisidir?
9Aşağıdaki düz bildirimlerin hepsinde ortak özne ya da devrik sıra vardır; alıntı ya da ironi yoktur. Hangi değerlendirme yalnız ortak öznenin gerçekten sorun yarattığı cümleyi gösterir?
10Hedef anlam ya da bağlam belirtilmeden şu düz bildirim veriliyor: “Sadece Arda gelmedi.” Alıntı ya da ironi yoktur. Bu cümle için hangi değerlendirme uygundur?
Aklında kaldı mı?
Bir cümlenin dil bilgisel olması, her bağlamdaki hedef anlamı karşıladığı anlamına gelir mi?
Hayır. Sınırlayıcı sözün kapsamı gibi ilişkiler cümleyi başka bir anlamda doğru kılabilir; hedefle uyuşması ayrıca denetlenir.
Daha kısa veya kurallı sırayla yazılabiliyor olması ilk cümlenin yanlış olduğunu kanıtlar mı?
Hayır. Yeniden anlatımın mümkün olması tek başına dil hatası kanıtı değildir; kişi, yapı veya anlam sorunu gerekçelendirilmelidir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.