hepnotAnlatım biçimini metindeki işlev ve odakla belirleme
Konunun mantığı
Anlatım biçimi, metnin o bölümde okuyucuya ne yaptırmaya çalıştığıyla ilgilidir. Bir olayın ilerleyişini izletmek, bir varlığı özellikleriyle canlandırmak, bilgi açıklamak ve bir görüşü gerekçeyle savunmak farklı odaklar kurar. Bir metinde bunların birkaçı birlikte yer alabilir. Soru bütün paragrafı mı, belirli cümleyi mi soruyor önce onu belirle.
Öykülemede olayların bir zaman akışı içinde gelişmesi öne çıkar. Özgün “Kartı aldı, kapıyı açtı, merdivenlere yöneldi.” dizisinde ilerleyen eylemler izlenir. Yalnız geçmiş zaman eki görülmesi öyküleme kanıtı değildir; geçmişteki bir yöntem de bilgi vermek için açıklanabilir. Olay ve değişim ilişkisini metinde göster.
Betimlemede yer, kişi veya nesnenin ayırt edici özellikleriyle zihinde canlanması öne çıkar. Özgün “Kapının boyası soluk, tokmağı pürüzlüydü.” cümlesi görünüş ve dokuya odaklanır. Bir tek sıfat bulunması bütün metni betimleme yapmaz; niteliklerin hangi amaçla bir araya getirildiğine bak. Betimleme olay akışı içinde de bulunabilir.
Açıklamada bir kavramın, ilişkinin veya işleyişin anlaşılır kılınması amaçlanır. Tartışmada ise bir görüşe karşı gerekçeler ileri sürme ve okuyucunun yargısını yönlendirme odağı belirgindir. Bir karşılaştırma ya da örnek her iki amaca da hizmet edebilir; tek başına ama sözcüğü veya tanım cümlesiyle karar verme. Yazarın hangi iddiayı ne için sunduğunu incele.
Baskın biçim sorusu, diğer biçimlerin hiç bulunmadığını söylemek değildir. Bir olay paragrafının başında betimleme olabilir; tartışma gerekçesini açıklayabilir. Önce bölüm bölüm işlevleri göster, sonra sorunun istediği ölçekte birleştir. Düşünceyi geliştirme yolları ile anlatım biçimlerini de aynı liste sayma; örnekleme farklı biçimlerin içinde kullanılabilir.
Sorunun odağını seç, bölümün işlevini göster. Olay akışı öyküleme, canlandıran özellik odağı betimleme, anlaşılır bilgi açıklama, karşı görüşe gerekçeli yöneltme tartışmadır. Aynı metinde birlikte bulunabilirler.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca metin: “(I) Dar koridorun duvarları sararmış, metal dolapları çiziklerle kaplanmıştı. (II) Selin sabah arşive girdi, anahtarı çevirdi ve dolabı açtı. (III) İçerideki kartları sıraya dizip ilk kutuyu masaya taşıdı.” İlk cümle ve sonraki iki cümlenin işlevi karşılaştırılacaktır.
Bölüm bölüm işlev etiketi
- Ide koridor ve dolapların özellikleri canlandırılır; betimleme öne çıkar.
- II–IIIte zaman içinde ardışık eylemler ilerler; öyküleme öne çıkar.
- Birlikte bulunmaları, Iin işlevini veya sonraki olay akışını ortadan kaldırmaz.
Sınır: Burada sorulan bölüm karşılaştırmasıdır; bütün metindeki her cümleyi tek etikete zorlamaz.
Okuyucunun izlediği şeyi karşılaştır
- Ide okuyucu nasıl bir yer olduğunu tasarlar.
- II–IIIte kimin ne yaptığı ve sonra ne olduğu izlenir.
- Tek bir sıfat veya geçmiş ekini saymak yerine bu işlevleri kanıt olarak göster.
Sınır: Dilsel işaretler yardımcıdır; tek bir işaret bütün anlatım biçimini otomatik belirlemez.
İlk cümleyi çıkarmak olay sırasını mı, daha çok mekânın canlandırılmasını mı değiştirir?
Hatayı bul
Öğrenci “Metinde bir sıfat varsa bütün metin yalnız betimlemedir; bir karşılaştırma varsa tartışma kesindir. Aynı metin iki biçim içeremez” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Tek dilsel işareti bütün metnin işlevi için yeterli ve dışlayıcı kanıt sayıyor.
Sorunun odaklandığı bölümü ve işlevi incele. Sıfat ve karşılaştırma farklı amaçlara hizmet edebilir; öyküleme-betimleme veya açıklama-tartışma birlikte bulunabilir.
Çalışılmış metindeki I. cümle çıkarılıp yalnız II–III bırakılsaydı, hangi işlev açıkça azalırdı?
Koridor ve dolapların özellikleriyle canlandırılması azalırdı; Selin’in girme, açma, sıralama ve taşıma olayları ilerlemeye devam ederdi. Bu, kalan metinde hiçbir betimleyici unsur bulunamayacağına ilişkin evrensel iddia değildir.
Dersin soruları
1Özgün metin: “(I) Masanın yüzeyi çatlak, kenarları koyu lekelerle kaplıydı. (II) Ege masaya yaklaştı, ruloyu açtı ve çizimi düzeltti. (III) Ardından cetveli çekmeceden çıkarıp ilk çizgiyi çizdi.” Soru yalnız I ile II–IIIün odak işlevini karşılaştırır. Hangi değerlendirme uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Özgün kurmaca sistem tanıtımı: “Bu arşivde yön kartı, kutunun raf konumunu gösteren kayıttır. Kartın ilk bölümünde raf kodu, ikinci bölümünde kutu numarası bulunur. Karttaki iki kod birlikte kullanıldığında ilgili kutunun yeri belirlenir.” Bu parçanın öne çıkan iletişim işlevi hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün görüş yazısı: “Bir çalışma planı ne kadar uzunsa o kadar iyidir, deniyor. Buna katılmıyorum: Uygulanamayan ayrıntı, düzen kurmak yerine yük oluşturabilir. Bence planı değerlendirirken sayfa sayısından önce görevlerin yapılabilirliğine bakmalıyız.” Bu parçada tartışmacı odağı gösteren temel ilişki hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1“Eski posta düzeninde mektuplar önce ilçe merkezine götürülürdü. Orada ayrılıp torbalara konur, sonra at arabasıyla köylere dağıtılırdı. Bu düzen yavaştı ama köylere ulaşmanın tek yoluydu.” Bu parçada öne çıkan anlatım biçimi ve gerekçesi hangisidir?
2“Servis dolabı 180 cm yüksekliğinde ve 90 cm genişliğindedir. Üç raflıdır; kapakları meşe kaplamadır. Koridorun genişliği 95 cm’dir.” Bu parçada özellikler sayılırken öne çıkan işlev hangisidir?
3“Kent merkezlerinde elektrikli otobüslerin pahalı olduğu ileri sürülüyor. Oysa elektrikli ve benzinli araçlar karşılaştırıldığında ilkinin sessizliği, gürültü şikâyetlerinin azalmasını sağlıyor. Bu nedenle pahalı görünse bile elektrikli otobüsleri tercih etmek, kentte yaşayanlar için yerinde bir adımdır.” Bu parçadaki karşılaştırma için hangi yorum doğrudur?
4“(I) Kıyıdaki eski depo; tuğla duvarları nemden dökülmüş, pencereleri paslı parmaklıklarla örtülüydü. (II) Sabah fırıncı kapısını açtı, ardından bakkal kepengini kaldırdı. (III) Esnaf bu sırayı izler; ekmek, kahvaltılık ürünlerden önce tükenir ve önce hazır olmalıdır.” III. cümlenin anlatım biçimi sorulduğunda hangi öğrencinin yorumu doğrudur?
5“Zeynep sınav sabahı erkenden kalktı. Çantasını kapıya koydu, çayını yarım bıraktı ve otobüse yetişmek için koştu. Durakta kimse yoktu; otobüs az önce kalkmıştı.” Bu parçada öykülemeyi gösteren en güçlü kanıt hangisidir?
6“Atölyenin köşesindeki eski tezgâh, üzerine yıllarca dökülen boyalarla, örneğin lacivert ve kırmızıyla, kat kat renklenmişti. Kenarlarındaki çizikler tahtanın damarlarına karışmış; tezgâhtan hafif bir tiner kokusu yükseliyordu.” Bu parçada öne çıkan anlatım biçimi ve kanıtı hangisidir?
7“Bazıları ödev sayısı arttıkça başarının da yükseleceğini ileri sürüyor. Bu görüş, ödevin niteliğini hesaba katmıyor: dönüt verilmeyen ödev öğrenciye yalnız yük bindirir. Nitekim ödev sayısı artırılan okullarda başarı düzeyinin yükselmediği görülmüştür. Dolayısıyla ödev sayısından önce ödevin niteliği tartışılmalıdır.” Bu parçadaki karşı görüş, gerekçeler ve bağlaçlar için hangi yorum doğrudur?
8“Ödevin türü, öğrencinin çalışma isteğini etkiler. Örneğin bir sınıfta öğrenciler her hafta yalnız tekrar soruları çözer; başka bir sınıfta ise haftalık projeler hazırlar. Bu iki uygulama karşılaştırıldığında, proje hazırlayan öğrencilerin çalışmaya daha istekli olduğu görülür.” Bu parçadaki örnekleme ve karşılaştırma için hangi yorum doğrudur?
9“(I) Bazı okullarda kıyafet serbesttir. (II) Bazıları bunun öğrenciler arasında eşitliği bozduğunu söylüyor. (III) Oysa kıyafet bir kural olduğunda da maddi farklılıklar ayakkabıdan çantaya başka biçimlerde görünür. (IV) Bu yüzden eşitlik gerekçesiyle kıyafet zorunluluğunu savunmak ikna edici değildir.” Bu paragrafın bütününe bakıldığında baskın biçim ve kanıtı hangisidir?
10“Kurulum kılavuzu: Önce 120×60 cm ölçülerindeki ceviz kaplama tezgâhı yere yatırın, ardından çelik ayakları vidalayın. Çift çekmeceli ve 28 kg ağırlığındaki masa bu hâliyle tek kişiyle taşınmamalıdır.” Bu parçada birçok niteliğin (ceviz kaplama, çelik, çift çekmeceli) sıralanması için hangi değerlendirme doğrudur?
Aklında kaldı mı?
Bir metinde betimleme bulunması olay akışını öyküleme olmaktan çıkarır mı?
Hayır. Bölümlerin işlevleri ve sorunun istediği ölçek değerlendirilir; iki biçim birlikte kullanılabilir.
Örnekleme yalnız açıklayıcı anlatımda mı bulunur?
Hayır. Bir düşünceyi somutlaştırmak için tartışma içinde de kullanılabilir; geliştirme yolu ile anlatım biçimi aynı sınıflama değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.