hepnotSavaş sonrası dönüşüm: uluslararası kurumlar ve Türkiye’de toplumsal değişim
Konunun mantığı
Savaş sonrasında yeni uluslararası kurumlar, yeniden yapılanma ve toplumsal değişimler birlikte incelenir. BM Şartı26 Haziran1945te imzalanmış,24 Ekim1945te yürürlüğe girmiştir. Hazırlık, imza ve hukuki yürürlük farklı işlemlerdir. Bir kurumun barışı koruma hedefi, bütün çatışmaların o andan sonra bitmiş olduğu kanıtı değildir; hedef, karar ve uygulama sonuçları ayrı kaynaklarla araştırılır.
Savaşın ortakları arasında güç, güvenlik ve ideoloji farklarıyla gelişen ABD–SSCB rekabeti Soğuk Savaş çerçevesinde ele alınır. İki blok anlatımı temel güç ilişkilerini açıklamaya yardım eder; bütün ülkelerin aynı çıkarla aynı anda tek bir bloğa katıldığı sonucu vermez. Bir güvenlik örgütünün üyeliği ile başka alanlardaki ticaret, toplumsal yapı veya bütün diplomatik tercihler özdeş değildir. Devletler arasındaki ilişki belirli tarih ve kurum kapsamında değerlendirilir.
Kuzey Atlantik Antlaşması4 Nisan1949da imzalanmış; Türkiye NATOya18 Şubat1952de katılmıştır. Kurucu antlaşma tarihi ile belirli devletin katılımı farklıdır. Türkiye’nin1945 BM süreciyle ilişkisi1952 NATO katılımıyla aynı belge veya aynı üyelik değildir. Bir kuruma katılmak bütün diğer kurumlara otomatik üyelik veya bütün toplumların ekonomik ve kültürel bakımdan aynılaşması demek değildir.
Türkiye’de savaş sonrası çok partili siyasal hayat, seçimler ve1950deki iktidar değişimi, iç talepler ile uluslararası koşulların birlikte incelendiği ayrı gelişmelerdir. Siyasi parti kurulması, seçim yapılması ve yönetim değişmesi aynı işlem değildir. Bunların herhangi biri tek başına bütün toplumsal veya ekonomik sorunların o gün çözüldüğünü göstermez. Tarihsel aktörler ve farklı toplumsal kesimler hakkında tek değişmez tercih varsayılmaz; bu ders güncel siyasi tavır telkini yapmaz.
Savaş sonrası dönemde Türkiye’de kırdan kente göç, tarımda değişen iş koşulları, ulaşım, kentlerdeki istihdam ve eğitim olanakları gibi birden fazla bağlamla ilişkilidir. Kent nüfusunun büyümesi ile bütün göçmenlerin aynı işi yapması veya aynı yaşam deneyimini paylaşması aynı iddia değildir. Nüfus artışı yalnız göçten de oluşmayabilir; doğum-ölüm ve sınır/tanım değişimleri uygun kayıtlarda ayrılır. Konut, altyapı, aile ve kültür alanındaki dönüşümler farklı hız ve biçimlerde incelenir; bütün dönemin tek nedenli ve tekdüze olduğu söylenmez.
BM1945, NATO kurucu antlaşması1949 ve Türkiye katılımı1952 ayrı süreçlerdir. Siyasi değişim ve kentleşme çok boyutludur; bir göstergedeki değişim bütün toplumun aynılaşması değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca bir1950ler kent incelemesinde yeni bir akşam eğitim programının açıldığı ve bazı mahallelerde konut başvurularının arttığı kaydediliyor. Programın bütün nüfusa erişimi, başvuruların nedenleri ve ailelerin gelirleri verilmemiştir. Bir yorumcu eğitim programı açıldığı için aynı yıl bütün ailelerin gelirinin arttığını ve konut sorununun bittiğini söylüyor. Gerçek tarihsel veri veya kaynak etkinliği değildir.
Değişim alanlarını ayrı izle
- Program açılışı eğitim hizmeti, konut başvurusu barınma talebiyle ilgili kayıttır.
- Aile geliri ve konut ihtiyacının karşılanması ayrı ölçüm gerektirir.
- Bir hizmetin kurulması bütün diğer alanlardaki olumlu sonucun kaydı değildir.
Sınır: Programın değeri reddedilmez; bütün ailelere etkisi verilmemiştir.
Kapsam ve neden zincirini denetle
- Bazı mahalleler ile bütün kent/bütün aileleri ayır.
- Başvuruların artması ihtiyacın karşılandığı veya tek nedenin eğitim olduğu anlamına gelmez.
- Farklı alanların farklı hızda değişebileceğini koru.
Sınır: Başvuru nedenleri veya aile deneyimleri elde veri yokken uydurulmaz.
Programın bütün mahallelerde açıldığı verilseydi, bütün ailelerin eğitime katıldığı da kesinleşir miydi?
Hatayı bul
“Aynı Soğuk Savaş bloğunda yer aldılar; demek ki bu devletlerin bütün yurttaşları aynı gelir, kültür ve siyasi beklentiye sahipti.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Belirli uluslararası ilişkiyi bütün ülkelerin ve bireylerin toplumsal özdeşliğine çevirmesidir.
Güvenlik bağı, ülkelerin üretim, kültür ve bireysel deneyimlerini aynılaştıran ölçüm değildir. Tarihsel karşılaştırma her alanın verisini ayrı inceler.
Çalışılmış örnekte eğitim programı bütün mahallelerde açılmış olsaydı, bütün ailelerin katıldığı kesinleşir miydi?
Hizmetin belgelenen açılış alanı genişlerdi. Bütün ailelerin fiilî katılımı, öğrenme sonucu, gelir değişimi ve konut sorununun çözümü yine ayrı kayıt gerektirirdi; hizmetin bulunması onun herkesçe kullanılması değildir.
Dersin soruları
1Bir kronoloji kartı Kuzey Atlantik Antlaşmasının imzasını4 Nisan1949, Türkiyenin NATOya katılımını18 Şubat1952 olarak veriyor. Bir başlık “Türkiye1949da kurucu imzacıydı;1952 yalnız aynı olayın başka adı” diyor. Hangi düzeltme uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Tamamen kurmaca bir1950ler kent modelinde sınır ve sayım tanımı değişmiyor; kayıt hatası yok. Başlangıç nüfusu20000, dönem sonu22000, doğum1200 ve ölüm400dür. Modelde değişim=doğum−ölüm+gelen−giden olarak tanımlanıyor; gelen ve giden ayrı sayılar verilmemiştir. Bu modelde hangi hesap kesin yapılabilir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün kurmaca savaş sonrası bir yöre incelemesinde tarımdaki iş düzeninin değiştiği, yeni ulaşım bağlantısının açıldığı ve kentte istihdam/eğitim olanaklarının arttığı veriliyor. Göç eden ailelerin gerekçeleri veya etkenlerin payları ölçülmemiştir. Bir yorumcu bütün ailelerin yalnız ulaşım nedeniyle göç ettiğini söylüyor. Bu iddiaya en uygun itiraz hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir kronoloji tablosunda BM Şartı için iki tarih yer alıyor: 26 Haziran 1945 ve 24 Ekim 1945. Birine “imza”, diğerine “hukuki yürürlük” yazılacaktır. Hangi eşleştirme doğrudur?
2Bir öğrenci kronoloji ödevinde Türkiye’nin 1945 BM sürecini ve 1952 NATO katılımını anlatıyor. Hangi ifade bu iki gelişmenin ilişkisini doğru verir?
3Kurmaca bir tabloda P ülkesinin bir güvenlik örgütüne 1949’da, R ülkesinin aynı örgüte 1952’de katıldığı yazıyor. Tabloda ticaret, toplumsal yapı ya da diğer diplomatik tercihlere ilişkin veri yok. Tablodan hangi sonuç çıkarılır?
4Kurmaca iki özet ABD–SSCB rekabetini açıklıyor. Özet 1 rekabeti yalnız ideoloji farkına, Özet 2 yalnız güç farkına bağlıyor. Derste rekabet nasıl ele alınıyor ve iki özet hakkında hangi değerlendirme uygundur?
5Kurmaca bir zaman şeridinde üç kayıt var: yeni bir siyasi parti kuruluyor, bir seçim yapılıyor, yönetim değişiyor. Hangi yorum bu üç kaydı derse uygun biçimde okur?
6Bir araştırmacı Türkiye’de 1950’deki iktidar değişimini incelemek istiyor. Elindeki kurmaca iki kaynaktan biri yalnız iç talepleri, diğeri yalnız uluslararası koşulları anlatıyor. Derse göre bu iki kaynak nasıl kullanılmalıdır?
7Kurmaca bir kayıt, bir seçim yılında yönetimin değiştiğini ve aynı dönemde bir kentin nüfusunun arttığını bildiriyor. Başka veri yok. Bir yorumcu “nüfus artışı yönetim değişiminin sonucudur” diyor. Hangi değerlendirme kaydın sınırını korur?
8Kurmaca bir kentte sınır ve sayım tanımı değişmiyor; kayıt hatası yok. Dönemde toplam nüfus artışı 1500, doğal artış (doğum eksi ölüm) 1500 bulunmuş ve net göç 0 hesaplanmıştır. Bir yorumcu “bu kentte dönem boyunca hiç göç olmadı” diyor. Bu iddiayı sınamak için hangi ek veri gerekir?
9Kurmaca bir kentin 1950’ler kaydı, konut başvurularının ve ulaşım bağlantılarının hızla arttığını bildiriyor. Eğitim ve aile alanları için ise yalnız tek bir örnek mahalle kaydı var. Hangi yorum bu kayıtla uyumludur?
10Kurmaca bir kentte nüfus 20000’den 26000’e çıkıyor. Aynı dönemde kent sınırı iki komşu köyü içine alacak biçimde genişletiliyor; bu köylerin toplam nüfusu 3000’dir. Doğal artış (doğum eksi ölüm) 1000’dir. Kayıt hatası yok. Sınır değişiminden ve doğal artıştan arta kalan net göç kaç kişidir?
Aklında kaldı mı?
1945,1949 ve1952 kurum/katılım ilişkilerinde nasıl ayrılır?
1945 BM Şartı imzası/yürürlüğü;1949 Kuzey Atlantik Antlaşması imzası;1952 Türkiyenin NATOya katılımı. Kurucu işlem ve ülke katılımı ile farklı örgütler birbirinin yerine yazılmaz.
Net göç neden kente gelenlerin toplamı değildir?
Net göç gelen−giden farkıdır. Aynı farkı farklı giriş/çıkış toplamları verebilir. Nüfus artışında doğal artış ve sınır/sayım koşulları da ayrıca incelenir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.