hepnotKüreselleşen dünyaya giriş: 1990 sonrası değişim, iletişim ve kanıt ölçeği
Konunun mantığı
Küreselleşme, farklı bölgeler arasındaki üretim, ticaret, iletişim ve kültürel ilişkilerin genişlemesi ve birbirini daha fazla etkilemesi üzerinden incelenebilir. Bölgeler arası bağlantılar 1990 yılında birden başlamamıştır; daha eski ticaret ve göç ilişkileri de vardır. Bu giriş, özellikle 1990 sonrası dönüşüme odaklanır. Bağlantının artması, bütün insanların aynı gelire, kültüre veya siyasi tercihe sahip olması anlamına gelmez; bir değişimin alanı, dönemi ve ölçüsü ayrıca belirtilir.
1989 yılında Doğu Avrupa’daki siyasi dönüşümler ve 1991 yılında SSCB’nin dağılması, Soğuk Savaş düzeninin çözülüşünü incelerken önemli başlıklardır. SSCB’nin dağılması, farklı cumhuriyetlerin bağımsızlık süreçleri, iç siyasi mücadeleler ve dış ilişkiler içinde değerlendirilir. Aynı yıl etiketi bütün cumhuriyetlerde aynı olayın aynı gün gerçekleştiği anlamına gelmez. Bir kurumun veya devletin dönüşümünü tek teknoloji, tek lider veya tek dış baskıyla kaçınılmaz sonuç olarak açıklamak yerine neden ve kanıt bağlarını araştırırız.
İletişim teknolojileri tarihsel dönüşümün bir başka boyutudur. Tim Berners-Lee’nin CERN’de 1989 yılında geliştirdiği World Wide Web çalışması ile CERN’in 30 Nisan 1993’te Web yazılımını kamuya açması farklı aşamalardır. Web, internetin tamamının başka adı değildir; internet üzerinde bilgiye erişim ve bağlantı kurmayı sağlayan bir sistemdir. Teknolojik olanağın geliştirilmesi, onun aynı anda bütün evlerde kullanılmaya başlanması anlamına gelmez; altyapı, maliyet, beceri ve erişim koşulları da incelenir.
Uluslararası üretim ve bilgi ağlarında bir malın tasarımı, bileşen üretimi, montajı ve satışı farklı yerlerde gerçekleşebilir. Bu bağlantılar yeni fırsatlar kadar bağımlılık ve sorunların yayılma kanalları da oluşturabilir. Belirli bir işletmenin dış ticaret kaydı, sahiplerinin kimliğini, çalışanların gelirini veya bütün ülkenin kazancını tek başına göstermez. Ekonomik, kültürel ve siyasi bağlantılar birlikte araştırılabilir; fakat bunların hızının ve toplum içindeki etkilerinin her yerde aynı olduğu varsayılmaz.
Türkiye’nin 1990 sonrası tarihini de yalnız tek bir dış olayın uzantısı gibi okumayız. Bölgesel iş birliği kurumları, eğitim ve kültür bağlantıları, medya, bilim ve sanat alanlarındaki gelişmeler farklı kaynaklarla incelenir. Bir filmin başka ülkede gösterilmesi kültürel dolaşıma örnek olabilir; bütün izleyicilerin aynı anlamı çıkardığını ölçmez. Bu dar giriş tüm ekonomik krizleri, çatışmaları ve uluslararası örgütleri bitirmez; tarihsel olguyu kaynağın yorumu ve bizim kurduğumuz genellemelerden ayırmayı öğretir.
1990 sonrası bağlantılar ve siyasi/teknolojik değişimler farklı hız ve alanlarda incelenir. Olayların sırası tek başına neden kanıtı; bir yerel kayıt da bütün dünyanın sonucu değildir.
Adım adım bir örnek
Tamamen özgün kurmaca bir 2000’ler kent arşivi projesinde, yerel haritaların dijital kopyaları hazırlanıyor. Erişim kaydı üç ülkedeki araştırma kurumlarından başvuru gösteriyor. Proje başlamadan önceki uluslararası bağlantılar, başvuranların tüm toplumdaki oranı ve haritaların nasıl yorumlandığı verilmemiştir. Bir tanıtım metni bu kayıtla kentin dış dünyayla ilk kez ilişki kurduğunu ve üç ülkenin kültürlerinin aynılaştığını söylüyor. Gerçek tarihsel belge veya kaynak etkinliği değildir.
Kayıt ile yorumun ölçeğini ayır
- Dijital kopya hazırlanması bir uygulama, üç ülkeden başvuru ise belirli bir erişim kaydıdır.
- Kentte geçmişte hiç uluslararası ilişki bulunmadığı bilgisi verilmez.
- Başvuru coğrafyası, bütün nüfusun kültürel özdeşliği için ölçüm değildir.
Sınır: Kayıt bağlantı kurulduğunu destekler; bağlantının kentin tarihinde ilk veya bütün topluma yayılmış olduğunu göstermez.
Alternatif açıklama ve eksik kanıtı belirle
- Önceden posta veya yüz yüze araştırma bağlantısı bulunmuş olabilir; bunu arşivle araştırmak gerekir.
- Dijital erişim aynı eserin farklı amaçlarla kullanılmasına da izin verebilir.
- Eski bağlantı kayıtları, kullanıcı dağılımı ve yorum araştırmaları farklı iddialar için ayrı kanıttır.
Sınır: Olası açıklamalar gerçekleşmiş olay diye eklenmez; yalnız verilen kaydın iddiayı zorunlu kılmadığı gösterilir.
Üç ülke yerine kırk ülkeden başvuru verilmesi hangi bilgiyi büyütür, hangi tarihsel/kültürel iddiaları yine kanıtlamaz?
Hatayı bul
“Aynı yabancı filmi iki kentte gösterdiler; öyleyse o kentlerin bütün izleyicileri filmi aynı biçimde yorumladı.” İlk çıkarım hatası nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Dolaşan içeriğin ortaklığını alıcıların anlamlandırmasının zorunlu özdeşliği saymasıdır.
Gösterim kaydı içerik dolaşımını destekler. Yorumlar için izleyici araştırması gerekir; ortak içerik farklı bağlamlarda farklı anlamlandırılabilir.
Çalışılmış kent arşivi örneğinde üç yerine kırk ülkeden başvuru verilseydi ne değişirdi?
Kayıtta belgelenen ülke çeşitliliği artardı. Başvuruların toplumu temsil etmesi, bağlantının kentin tarihinde ilk olması ve bütün kültürlerin özdeşleşmesi yine bu sayıdan çıkmazdı. Kullanıcı sayısı ve yorumları ayrıca araştırılırdı.
Dersin soruları
1Kartlar yalnız şu tarihli olayları verir: 1989’da CERN’de Web çalışmasının geliştirilmesi; 1991’de SSCB’nin dağılma süreci; 30 Nisan 1993’te CERN’in Web yazılımını kamuya açması. Bir yorumcu “1993’teki açılım, 1991’deki dağılmanın tek nedenidir” diyor. Bu yoruma kartlardan hareketle en doğrudan itiraz hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca 1998 gümrük ve üretim kayıtlarında bir cihazın X ülkesinde hazırlanan bileşeni ile Y ülkesindeki ikinci bileşeninin Z ülkesinde monte edildiği ve ürünün W ülkesine satıldığı yazıyor. Kayıtlar şirket sahipliği, ücret ve kâr payları hakkında bilgi içermiyor. Hangi yorum bu kayıtların desteklediği sınırda kalır?
Bu soruda hata mı var?3Özgün kurmaca erişim tablosunda aynı tanımla sayılan A kasabasında 2000 yılında 100 hanenin 40’ı, 2005 yılında 200 hanenin 100’ü Web kullanıyor. B kasabasında 2000 yılında 1000 hanenin 500’ü, 2005 yılında 1200 hanenin 600’ü kullanıyor. Sayımlar tamdır; kullanım süresi ve beceri düzeyi ölçülmemiştir. Hangi karşılaştırma doğrudur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Bir öğrenci kurmaca ders defterine şunu yazıyor: “Web, internetin başka adıdır; CERN Web yazılımını 30 Nisan 1993’te kamuya açtığına göre Web çalışması da o gün geliştirilmiştir.” Derse göre bu not nasıl düzeltilmelidir?
2Kurmaca bir ders notu, 1991’de dağılma sürecine giren bir devlet birliği için şunları veriyor: o yıl yönetici kadro değişti, cumhuriyetlerin bağımsızlık süreçleri sürdü, dış ilişkiler yeniden düzenlendi. Notun sonucu: “Kadro değişikliği dağılmanın kaçınılmaz ve tek nedenidir.” Derste verilen kanıt ilkesine göre bu sonuç nasıl değerlendirilir?
3Kurmaca bir işletmenin 1996 kaydı, işletmenin o yıl üç ülkeye satış yaptığını gösteriyor. Bir öğrenci “Ülkenin dış ticareti 1996’da bu üç ülkeyle yoğunlaşmıştır” iddiasını ileri sürüyor. Bu iddiayı sınamak için hangi ek kayıt gerekir?
4Kurmaca bir kentte aynı tanımla sayılan Web kullanıcıları için 2005’te kullanıcı sayısı 800 ve oran yüzde 40, 2015’te kullanıcı sayısı 1 200 ve oran yüzde 30 verilmiştir (oranlar kentteki bütün hanelere göre hesaplanmıştır). Kullanıcı sayısı artarken oran neden düşmüştür?
5Kurmaca iki bölgeden P’de 1995–2005 arasında posta ve ticaret kayıtları artmış, R’de aynı yıllarda azalmıştır. Her iki bölge için gelir, dil ve siyasi tercih verileri belgelerde yer almıyor; 1995 öncesine ait kayıt da bulunmuyor. Bu belgelerden hangi sonuç çıkar?
6Kurmaca kartlar, 1991’de dağılma sürecindeki bir devlet birliğinin iki cumhuriyetini anlatıyor: A cumhuriyetinin bağımsızlık ilanı yılın başında, B cumhuriyetinin ilanı yılın sonunda; iki kartta da “1991” etiketi var. Kartlar gerçek tarih içermez ve başka neden bilgisi vermez. Hangi yorum doğrudur?
7Kurmaca bir üretim ağında bir ülkedeki bileşen fabrikasının üretimi 1999’da durunca bu bileşeni kullanan iki ülkedeki montaj hatları gecikmiş; aynı ağın başka bölümünde yeni siparişler artmıştır. Kayıt yalnız bu ağdaki dört işletmeyi kapsıyor. Hangi değerlendirme bu kayda uygundur?
8Kurmaca bir ilçede Web erişimi sunan bir merkez 1994’te açılmıştır. Merkezin 1994–1996 kullanım defteri, ilçedeki hanelerin altyapı bağlantısı, ücret düzeyi ve beceri durumu hakkında bilgi içermiyor; başka ilçelere ait kayıt yoktur. Defter hangi yorumu destekler?
9Kurmaca bir araştırma dosyasında üç kaynak var: bölgesel iş birliği kurumunun toplantı tutanakları, bir üniversitenin değişim programı kayıtları ve bir gazetenin dış haber sayfaları. Dosyanın sonuç cümlesi: “Ülkenin 1990 sonrası bütün dönüşümü tek bir dış olayın uzantısıdır.” Derse göre bu sonuca nasıl yaklaşılmalıdır?
10Kurmaca bir iletişim hattı 1997’de X, Y ve Z bölgelerine açılmıştır. Kayıtlara göre hat açıldıktan bir yıl sonra X’te siparişler artmış, Y’de ağdaki bir tedarik sorunu çabucak duyulmuş, Z’de ise gereken altyapı kurulmadığı için hat kullanılamamıştır. Kayıtlar yalnız bu üç bölgeyi kapsar. Hangi yorum desteklenir?
Aklında kaldı mı?
Webin geliştirilmesi, kamuya açılması ve bütün hanelerde kullanılması neden aynı olay değildir?
1989 geliştirme ve 1993 kamuya açma farklı tarihsel aşamalardır; fiilî yayılma ise altyapı, erişim ve kullanım kayıtlarıyla izlenir. Web de internetin tamamıyla özdeş değildir.
Uluslararası bağlantı artışı bütün toplumların eşit veya özdeş olduğu sonucunu verir mi?
Hayır. Bağlantının alanı ve dağılımı incelenir; gelir, kültür, erişim ve deneyim için kendi ölçümleri gerekir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.