hepnotKaynağı soruya göre değerlendirme
Konunun mantığı
Tarihî bir kaynağı değerlendirmeden önce hangi soruya cevap aradığını açıkça yaz. Bir belgenin var olması, araştırdığın her şeyi açıklayacağı anlamına gelmez. Kaynağı kimin, ne zaman ve hangi amaçla ürettiğini incelemek, içerdiği bilgiyi doğru bağlama yerleştirmene yardım eder. Sonra belgenin doğrudan gösterdiği bilgi ile senin çıkarmak istediğin sonucu birbirinden ayır.
Olayın döneminden kalan kayıt ile bu kayıtları sonradan inceleyen araştırma aynı biçimde oluşmaz. Birincisi araştırılan dönemin işlemlerine ilişkin veri sunabilir; ikincisi önceki kayıtları karşılaştırıp yorumlayabilir. Bu ayrımı yalnız “eski belge iyidir, yeni metin kötüdür” şeklinde kurma. Bir kaynağın birincil olması doğruluk garantisi değildir. Üretim amacı, kapsamı ve diğer kanıtlarla ilişkisi ayrıca değerlendirilmelidir.
Ders örneğindeki 1932 depo çizelgesi ve 2010 incelemesi öğretim için yazılmış kurmacadır; gerçek arşiv bulgusu değildir. Kurgu içinde A, döneme ait miktar kaydı; B ise kayıtları karşılaştıran sonraki araştırmadır. Soru çizelgede hangi miktarların yazılı olduğunu soruyorsa A'nın içeriğine bakarsın. Soru araştırmacının farkları nasıl yorumladığına dönüşürse B'yi okur, yorumunu dayandırdığı kayıtlarla karşılaştırırsın. Böylece kaynak seçimini yalnız tarihe göre değil, sorunun istediği bilgiye göre yaparsın.
Bir miktar listesinden herkesin adil pay aldığı sonucuna geçmek, belgenin kapsamını aşar. Bunun için kimlere ne verildiği ve dağıtım koşulları gibi ek dayanaklar gerekir. Sonradan yazılan incelemeyi de bütün yargıları kesin doğruymuş gibi kabul etme. Yeni bir üretim amacı veya başka bir kayıt öğrenirsen önceki yorumunu yeniden değerlendir; kaynak sınıflandırması, güvenilirlik incelemesinin yerine geçmez.
Önce araştırma sorusunu, sonra kaynağın üreticisini, zamanını, amacını ve kapsamını incele. Dönem kaydı ile sonraki araştırmanın işlevi farklıdır; birincil kaynak olmak otomatik güvenilirlik sağlamaz. Belgenin gösterdiği bilgiyi, ondan çıkardığın daha geniş yargıdan ayır ve gerekli ek kanıtları ara.
Adım adım bir örnek
Aşağıdaki kayıtlar yalnız öğretim için kurmacadır; gerçek arşiv belgesi değildir. Kayıt A: 1932 tarihli bir depo çizelgesinde o gün listelenen çuval sayıları yazılıdır. Kayıt B: 2010 yılında bir araştırmacının bu çizelgeyi ve başka kayıtları karşılaştırarak yazdığı incelemedir.
Kaynak zinciri
- A, incelemeye konu dönemin idari kaydıdır.
- B, önceki kayıtlardan yararlanılarak yazılmış tarih araştırmasıdır.
- Soru stok çizelgesinin içeriğiyse A’ya; araştırmacının yorumuna ilişkinse B’ye bakılır.
Sınır: A belgesinin güvenilirliği ayrıca sınanır; bütün tarihî gerçekler yalnız bir belgeyle belirlenmez.
İddiayı kanıtın sınırıyla karşılaştır
- Listelenen miktarlar hakkında A’da veri var.
- Bütün kişilerin eşit pay aldığına ilişkin dağıtım bilgisi burada yok.
- Bu ikinci iddiayı doğrulamak için ek kayıt gerekir.
Sınır: Belgenin gösterdiği şey ile ondan çıkarmak istediğimiz sonuç ayrılmalı.
Birinci el bir belge neden her sorunun tek başına cevabı değildir?
Hatayı bul
Belge olayın döneminden kaldığı için bütün söyledikleri doğrudur.
İlk hatayı göster
İlk hata: Kaynağın türünden otomatik doğruluk sonucu çıkarılmış.
Amaç, üretici, bağlam ve diğer kanıtlarla tutarlılık ayrıca incelenir.
Bir belge hakkında yeni bir üretim amacı öğrenirsen ne yaparsın?
Önceki yorumun kapsamını ve olası sınırlılıkları bu bilgiyle yeniden değerlendirirsin.
Dersin soruları
1Aşağıdaki kayıtlar yalnız öğretim için kurmacadır; gerçek arşiv belgesi değildir. Kayıt A: 1932 tarihli bir depo çizelgesinde o gün listelenen çuval sayıları yazılıdır. Kayıt B: 2010 yılında bir araştırmacının bu çizelgeyi ve başka kayıtları karşılaştırarak yazdığı incelemedir. Depodaki çizelgenin döneme ait bir kayıt olması açısından en uygun değerlendirme hangisi?
Bu soruda hata mı var?2Döneme ait bir depo çizelgesinde mal türleri ve her türün pozitif miktarı listeleniyor. Dağıtımın kimlere, hangi koşullarla yapıldığına ilişkin bilgi bulunmuyor. Bu belge tek başına aşağıdakilerden hangisini göstermez?
Bu soruda hata mı var?3Araştırma sorusu “2010 yılındaki araştırmacı, eski kayıtlardaki farkları nasıl yorumladı?” olarak değişirse hangi yaklaşım en uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca iki kaynak var. P: 1948 tarihli bir köy kooperatifi defteri (dönem kaydı). R: 1990’da P ve başka defterleri karşılaştırıp yazılan bir makale. Bunlar gerçek arşiv belgesi değildir. Üç soru: (a) “1948’de defterde kaç fidan sayılmış?”, (b) “Makale defterlerdeki farkı nasıl yorumluyor?”, (c) “Makalenin yorumu, dayandığı kayıtlarla destekleniyor mu?” Hangi eşleştirme sorunun istediği bilgiye göre doğrudur?
2Kurmaca bir dönem çizelgesinde bir malın miktarı 40 çuval, çizelgeyi inceleyen sonradan yazılmış bir araştırmada ise 45 çuval yazıyor; araştırma farkı açıklamıyor. Bunlar gerçek arşiv belgesi değildir. Araştırmacı ne yapmalıdır?
3Kurmaca: Bir belediyenin kendi hizmetlerini tanıtmak amacıyla hazırladığı 1962 tarihli broşürde “yol onarımları tamamlandı” yazıyor. Bu gerçek bir belge değildir. Tarihçi bu cümleyi nasıl kullanmalıdır?
4Kurmaca üç kayıt: X, 1901’de bir kooperatif yönetiminin düzenlediği hisse listesi; Y, aynı yıl ikinci bir görevlinin tuttuğu ayrı hisse defteri; Z, 2020’de X ve Y’yi karşılaştıran bir inceleme. Bunlar gerçek arşiv belgesi değildir. Hangi seçenek kaynak türü bakımından doğru gruplamadır?
5Kurmaca bir fabrikanın 1960 tarihli üretim defteri yalnız sabah vardiyasının üretimini içeriyor. Bu gerçek bir belge değildir. Araştırma sorusu: “Fabrikanın günlük toplam üretimi nedir?” Defter bu soruya nasıl kullanılmalıdır?
6Kurmaca bir depo çizelgesinde şu satır var: “Mısır: 50 çuval.” Bu gerçek bir belge değildir. Aşağıdakilerden hangisi çizelgenin doğrudan gösterdiği bilgidir?
7Bir öğrenci, 2010 tarihli bir incelemenin 1932 tarihli kurmaca çizelgedeki miktarları aynen aktardığını görüyor ve “o halde inceleme de 1932 tarihli bir dönem kaydıdır” diyor. Bunlar gerçek arşiv belgesi değildir. Hangi düzeltme doğrudur?
8Bir öğrenci kaynak tablosuna “1998 tarihli sayım defteri — dönem kaydı” yazıp güvenilirlik sütununa gerekçesiz “yüksek” yazıyor. Bunlar kurmacadır. Hangi eleştiri dersle uyumludur?
9Bir öğrenci kurmaca bir depo çizelgesi için “Çizelgedeki miktarlar neden azaldı?” sorusunu yazmış; çizelgede yalnız tarih ve miktar var. Soruyu çizelgeyle yanıtlanabilir yapmak için hangi düzenleme uygundur?
10Bir öğrenci tarihî bir kaynağı değerlendirmeye başlamadan önce yapılacak ilk adımı soruyor. Dersin yaklaşımına göre hangisi bu adımdır?
Aklında kaldı mı?
Kaynak değerlendirmesinde soruyu önce belirlemek neden önemlidir?
Aynı kaynak farklı sorulara farklı ölçüde dayanak sunabilir.
Kaynak sınıflandırması güvenilirlik incelemesinin yerini alır mı?
Hayır; ikisi ayrı değerlendirmelerdir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.