hepnotİkinci Dünya Savaşına giriş: cephe, karar ve bitiş tarihleri
Konunun mantığı
İkinci Dünya Savaşına giden süreçte önceki savaş sonrası düzen, yayılmacı siyaset, silahlanma ve uluslararası kurumların sorunları birlikte incelenir. Avrupa savaşının başlangıcı için Almanyanın1 Eylül1939da Polonyayı işgali temel tarihtir. Bu tarih bütün dünyadaki önceki çatışmaların ilk kez o gün başladığı iddiası değildir. Başlangıç olayını belirlemek, çok yıllı nedenleri yalnız o güne indirgemek anlamına gelmez.
Mihverin başlıca devletleri Almanya, İtalya ve Japonya; Müttefiklerin başlıca güçleri arasında İngiltere, Fransa, ABD ve SSCB yer alır. Bu genel listeyi bütün devletler savaşın ilk gününde aynı konumdaydı diye okumayız; katılım, taraf ve cepheler zaman içinde incelenir. Aynı blokta olmak da bütün bölgesel hedeflerin özdeşliği değildir. Bir cephedeki askerî gelişmenin hangi bölgeyi ve hangi tarihi kapsadığı açık tutulur.
Savaş, askerî karşılaşmalarla birlikte üretim, sevkiyat, gündelik yaşam ve sivil toplum üzerinde ağır etkiler doğurmuştur. Bir ordunun harekât planı, planın uygulanması ve sivillerin yaşadığı durum aynı kaynak türü değildir. Bir kentteki kayıt bütün ülkeyi veya bütün savaş yıllarını temsil ediyor diye varsayılmaz. Sivil kayıp sayıları gibi hassas veriler, kapsam ve kaynak verilmeden tahmin edilmez; bu giriş böyle bir sayı listesi sunmaz.
Türkiye, savaşın büyük bölümünde fiilî muharebeye katılmadan kalmaya çalışmış; dış baskı ve görüşmeler karşısında kararlarını dönemin koşulları içinde almıştır.1943te Adana ve Kahire görüşmeleri bu diplomasi bağlamına örnektir.23 Şubat1945te Almanyaya savaş ilanı, fiilî muharebe dışında kalmakla hukuki savaş durumunun aynı kavram olmadığını gösterir.1939dan1945e kadar her günün statüsünü tek değişmez tarafsızlık etiketiyle açıklamayız; diplomatik karar ile askerî uygulama ayrı kayıtlardır.
Almanyanın Mayıs1945te teslim olmasıyla Avrupadaki savaşın bitişi ile Japonyanın2 Eylül1945 tarihli resmî teslim belgesi farklı olaylardır. Bunları bütün cephelerin aynı gün bittiği tek işlem saymayız. Ayrıca savaş sürerken savaş sonrası örgütlenme hazırlıkları yapılmıştır:1941/1942 bildirileri ile BM Şartının26 Haziran1945te imzalanması ve24 Ekim1945te yürürlüğe girmesi ayrı aşamalardır. Bu giriş bütün konferansları, cepheleri ve sonuçları tamamlamaz.
Avrupa başlangıcı1939; Avrupa ve Japonya teslimleri1945te farklı tarihlerdedir. Türkiyenin fiilî savaş dışında kalışı1945 savaş ilanıyla aynı ölçüt değildir. Bildiri, kurum hazırlığı ve yürürlük ayrılır.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca bir1940lar tarih dosyasında bir karar taslağı belirli bölgedeki taşıma araçlarının askerî ihtiyaçlar için hazır tutulmasını istiyor. Aynı dosyada tek bir yerleşimin sonraki ayda bazı sevkiyatları geciktirdiği yazıyor. Araçların hepsinin fiilen alındığı, bütün bölgelerde aynı gecikmenin olduğu veya bütün sivil üretimin durduğu verilmemiştir. Bu gerçek tarihî belge alıntısı değildir.
Kararın kapsamını gerçekleşmeden ayır
- İlk kayıt hazırlık hedefi; ikinci kayıt belirli yerdeki gecikmedir.
- Hazır tutulma talebi bütün araçlara fiilen el konulduğu kanıtı değildir.
- Gecikmenin nedeni ve bölgesel toplamı ayrıca araştırılır.
Sınır: Hangi ordunun hangi gerçek harekâtına ait olduğu uydurulmaz; model yalnız kanıt kapsamını öğretir.
Askerî ve sivil etki alanlarını eşleştir
- Askerî ihtiyaç kararıyla sivil yaşam etkisini ayrı sorular yaz.
- İkinci kaydın tek yer ve aya ilişkin olduğunu koru.
- Sivil üretimin bütünü hakkında hüküm için ilgili üretim ve yer kayıtlarının gerektiğini belirt.
Sınır: Yerel gecikmenin önemi reddedilmez; bütün ülkeye etkisi ölçülmüş sayılmaz.
Dosyada bütün araçların alındığını gösteren tam bir teslim listesi bulunsaydı, bütün sivil üretimin durduğu da kanıtlanır mıydı?
Hatayı bul
“Türkiyenin fiilî muharebe dışında kalması, savaşın ticaret ve gündelik hayat üzerinde hiçbir etkisinin bulunmadığını kanıtlar.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Askerî katılım ölçütünü bütün ekonomik ve toplumsal etkilerin ölçümü yerine koymasıdır.
Ticaret, üretim, seferberlik tedbirleri ve gündelik yaşam ayrı kayıtlarla incelenir. Fiilî muharebe dışında kalmak etkisiz kalmak demek değildir.
Çalışılmış örnekte araçların tamamının alındığına ilişkin tam teslim listesi eklenseydi ne değişirdi?
Verilen kapsamda bütün araçların alındığı öğrenilirdi. Bunun bütün sivil üretimi durdurduğu için ayrıca üretim, alternatif ulaşım ve yer kayıtları gerekir; uygulanan tek tedbir bütün sonuçların doğrudan ölçümü değildir.
Dersin soruları
1Öğretim notu Almanyanın Mayıs1945te teslimiyle Avrupadaki savaşın sona ermesini ve Japonyanın2 Eylül1945te resmî teslim belgesini imzalamasını ayrı kaydediyor. Bir sergi başlığı “Mayısta bütün dünyada bütün cepheler aynı gün sona erdi” diyor. Hangi düzeltme gerekir?
Bu soruda hata mı var?2Notta Türkiyenin savaşın büyük bölümünde fiilî muharebe dışında kaldığı ve23 Şubat1945te Almanyaya savaş ilan ettiği yazıyor. Soru yalnız bu iki durumu karşılaştırır; tek tek bütün cephe hareketlerini veya başka ülkelere ilişkin kararları listelemez. Hangi yorum uygundur?
Bu soruda hata mı var?3Bir eğitim zaman çizgisi1941 Atlantik Bildirisini,1942 Birleşmiş Milletler Bildirisini,26 Haziran1945 BM Şartı imzasını ve24 Ekim1945 yürürlüğe girişini ayrı işlemler olarak veriyor. Hangi açıklama bu aşamaları doğru ayırır?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Özgün kurmaca bir sunumda şöyle deniyor: “Almanya 1 Eylül 1939’da Polonya’yı işgal etti. Savaş o gün, hiçbir ön süreç olmadan başladı ve dünyadaki ilk çatışma buydu.” Ders çerçevesine göre bu anlatım nasıl düzeltilir?
2Özgün kurmaca bir tarih dosyasında Almanya’nın 1 Eylül 1939’da Polonya’yı işgal ettiği yazılıdır. Dosyaya yeni bir kayıt eklenmiştir: “Almanya 1936 ve 1938’de askerî güçlenmesini ve sınır taleplerini açıkça dile getirdi.” Eklenen kayıt hangi sonucu destekler?
3Özgün kurmaca bir öğretim posterinde iki liste var. Mihver: Almanya, İtalya, Japonya. Müttefik: İngiltere, Fransa, ABD, SSCB. Posterin altında “Listeler genel bloklardır” notu bulunuyor. Bu listeler için hangi okuma derse uygundur?
4Özgün kurmaca bir harita notunda Müttefik bloktaki iki gücün aynı bölgedeki hedefleri ayrı yazılmış: biri bölgede kalıcı üs istiyor, diğeri yalnız geçiş yolunun güvenliğini hedefliyor. Not, gerçek bir olayın aktarımı değildir. Bu not Müttefik bloku için hangi çıkarımı destekler?
5Özgün kurmaca bir araştırma dosyasında üç kaynak var. K1: bir harekât planı belgesi. K2: planın uygulanışını günü gününe yazan bir günlük. K3: tek bir kentin sivil yaşam kaydı. Kaynak türleri hangi seçenekte doğru eşleşir?
6Özgün kurmaca bir öğretim notu “Kent A’da savaş yıllarında 1 200 sivil kayıp kaydedilmiştir” diyor; kaynak türü, tarih aralığı ve kapsam (kentin tamamı mı, bir mahalle mi) yazılı değil. Bu sayıyla ilgili hangi yaklaşım ders çerçevesine uygundur?
7Özgün kurmaca bir öğrenci zaman şeridinde “Türkiye 1939–1945 boyunca tarafsızdı” etiketi bütün yıllara çekilmiş. Şeritte 1943 Adana ve Kahire görüşmeleri ile 23 Şubat 1945 de işaretli. Şeritteki tek etiket için hangi yorum ders çerçevesine uygundur?
8Özgün kurmaca bir not şöyle diyor: “Türkiye 23 Şubat 1945’te Almanya’ya savaş ilan etti.” Bir öğrenci bu kayıttan, Türk birliklerinin Şubat 1945’te belirli bir cephede çatıştığı sonucunu çıkarıyor. Bu sonucu doğrulamak için hangi ek kayıt gerekir?
9Özgün kurmaca bir öğrenci notu şunu savunuyor: “BM Şartı 26 Haziran 1945’te imzalandı; dolayısıyla BM o günden itibaren yürürlükteki bir örgüttür.” Sunumda hangi düzeltme derse uygundur?
10Özgün kurmaca iki kayıt var. Kayıt P: bir kentin merkezi için tek bir yıl içinde 400 sivil kayıp; kaynak ve kapsam yazılı. Kayıt R: bir ülke için toplam 9 000 sivil kayıp; kaynak, kapsam ve yıl aralığı yazılı değil. P’deki kent, R’nin ülkesinden farklı bir ülkededir. İki sayı karşılaştırılırken hangi sonuç savunulabilir?
Aklında kaldı mı?
Türkiye için1945 savaş ilanı ile fiilî muharebe katılımını neden ayırırız?
Savaş ilanı belirli tarihli hukuki/siyasi karar, fiilî muharebe sahadaki askerî durumdur. Büyük bölümde muharebe dışında kalışı bütün yılların değişmez hukuki tarafsızlığı olarak yazamayız.
1945 Mayıs Avrupa bitişi ile2Eylül Japonya teslimi neden aynı tarih değildir?
Farklı aktör ve savaş alanlarına ilişkin ayrı gelişmelerdir. Aynı yıl olmaları bütün cephelerin aynı gün bittiğini veya bütün barış belgelerinin aynı gün yürürlüğe girdiğini göstermez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.