hepnotİki savaş arasında Türkiye ve dünya: ekonomi, üyelik ve güvenlik
Konunun mantığı
İki savaş arası dönem, Birinci Dünya Savaşı sonrasındaki uluslararası düzenin, ekonomik güçlüklerin ve güvenlik arayışlarının birlikte incelendiği bir çerçevedir. Devletler aynı dönemde hem ticaret hem güvenlik hem de diplomatik konumlarını düşünmüşlerdir. Tek bir devletin davranışı bütün toplumlara veya bütün yıllara taşınmaz. Türkiye açısından seçilmiş ekonomik ve diplomatik gelişmeler, dönemin dünya ölçeğindeki bütün olayları yerine geçmez.
1929da başlayan Büyük Bunalımın açıklaması yalnız bir borsa gününün adı değildir. Üretim, kredi, bankacılık, ticaret ve politika kararlarıyla ilgili süreçler birlikte araştırılır. Bunalım başka ülke ve sektörlere farklı yollarla yayılmıştır; etkilerin zamanı ve büyüklüğü her yerde aynı kabul edilmez. Türkiyenin tarımsal ürün ve ham madde ihracatıyla bağlantısı, dış talep ve fiyat değişimlerini incelemeyi önemli kılar.
İhracat miktarıyla ihracattan elde edilen para tutarı ayrı göstergelerdir. Karşılaştırılabilir bir ürün için toplam satış tutarı, miktar ile birim fiyatın çarpımıyla bulunur. Miktar artarken fiyat yeterince düşerse toplam tutar azalabilir. Bu hesap yalnız belirtilen ürün, para birimi ve dönem koşulları için geçerlidir; tek ürün kaydı bütün ülkenin refahını veya krizin tek nedenini ölçmez. Tarihsel veride ürün bileşimi ve ölçü birimi de ayrıca kontrol edilir.
Türkiye1932de Milletler Cemiyetine katılmış;1934te Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya Balkan Antantını imzalamıştır. Bir uluslararası örgüte üyelik ile belirli bölgesel antlaşmanın tarafı olmak aynı işlem değildir. Bir devletin Balkan coğrafyasında bulunması, otomatik olarak bu antantın imzacısı olduğu anlamına gelmez. Antlaşmanın güvenlik hedefi de bütün dünyadaki çatışmaların kalıcı olarak önlendiği sonucunu vermez.
1937 Sadabat Paktı, Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında iç işlerine karışmama ve sınırlara saygı gibi ilkelerle ilişkilidir. Balkan Antantıyla aynı taraf listesi veya aynı belge değildir. Bir hükümde saldırmazlık/karışmama yönünde taahhüt bulunması, açıkça verilmemiş her savaşta otomatik ortak askerî harekât yükümlülüğü anlamına gelmez. Tarih, taraf, hüküm ve fiilî uygulama ayrı incelenir; bu giriş bütün bölgesel anlaşmaların maddelerini veya dünya siyasetini tamamlamaz.
1929 bunalımı tek nedenli veya her yerde aynı değildir. Türkiye için1932 üyelik,1934 Balkan Antantı ve1937 Sadabat farklı ilişkiler kurar. Coğrafya otomatik üyelik, güvenlik hedefi otomatik her savaşta ortak harekât değildir.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca bir1930lar diplomasi çalışma modelinde bir ülkenin X uluslararası örgütüne üye olduğu kaydediliyor. Ayrı bir Y bölgesel anlaşmasının tarafları listesi bu ülkeyi vermiyor; listenin tam olup olmadığı da belirtilmiyor. Öğrenci X üyeliğinden ülkenin Yyi kesin imzaladığını çıkarıyor. X veY gerçek bir antlaşmanın metni veya kaynak etkinliğinin uyarlaması değildir.
İlişki türünü ve listeyi ayır
- X üyeliği bir örgüt ilişkisi; Y imzası ayrı bir belge ilişkisidir.
- Birincinin varlığı ikincisini otomatik kanıtlamaz.
- Y listesinin eksiksizliği verilmediği için yalnız adın geçmemesinden kesin katılmama da çıkarılmaz.
Sınır: Bu model yalnız verilen bilgi durumunu çalışır; gerçek devletler için taraf listesi kaynakla doğrulanmalıdır.
İddia için uygun kayıt ara
- Y tarafı olma iddiasını Ynin taraf/imza/katılım kaydıyla sınamak gerekir.
- Ortak bölge veya X üyeliği, o kayıt yerine konmaz.
- İmza veya üyelikten ayrıca gerçekleşmemiş bütün amaç ve sonuçları çıkarma.
Sınır: Katılım ve yürürlük tarihlerinin ayrıntıları ayrıca belgelenecektir; model bunları vermiyor.
Ynin eksiksiz taraf listesi verilip ülke bu listede yer almasaydı, bu sefer hangi dar sonuç desteklenirdi?
Hatayı bul
“İhracatın miktarı arttı; fiyat veya ürün türüne bakmadan ülkenin bütün ihracat gelirinin ve bütün yurttaşların refahının arttığını söyleyebiliriz.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Tek miktar göstergesini fiyatı ve kapsamı farklı toplam gelir/refah göstergelerinin yerine koymasıdır.
Karşılaştırılabilir ürün ve dönem için miktar ile fiyat eşleştirilir; sonra bu kaydın toplam ihracatı veya toplumsal refahı ne ölçüde temsil ettiği ayrıca incelenir.
Çalışılmış modelde Ynin eksiksiz taraf listesi verilip ilgili ülke listede yer almasaydı ne değişirdi?
O belge/tarih için bu tam listede taraf olmadığı desteklenirdi. Ülkenin X örgütü üyeliği korunur; başka antlaşmalar, sonraki katılımlar veya bütün siyasi ilişkiler hakkında yokluk sonucu çıkarılmazdı.
Dersin soruları
1Tamamen kurmaca bir1930lar ihracat modelinde aynı nitelikteki ürünün satış miktarı ilk dönemde100, ikinci dönemde140 birimdir. Aynı para birimiyle birim fiyat ilk dönemde4, ikinci dönemde2dir. Bütün satışların bu fiyatla yapıldığı varsayılır; başka ürün veya gelir yoktur. Hangi hesap ve dar yorum doğrudur?
Bu soruda hata mı var?2Bir not1934 Balkan Antantının taraflarını Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya olarak eksiksiz veriyor. Bir öğrenci “Bulgaristan Balkan ülkesidir; bu nedenle listede olmasa da aynı antantın tarafıdır” diyor. Bu yoruma uygun düzeltme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Öğretim kartında1937 Sadabat Paktının Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında yapıldığı; verilen hüküm özetinde iç işlerine karışmama ve sınırlara saygı taahhütleri bulunduğu yazılıdır. Kart, herhangi bir savaşta otomatik ortak askerî harekât maddesi vermiyor. Yalnız bu hüküm özetiyle hangi yorum desteklenir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Özgün kurmaca bir ders panosunda “Büyük Bunalım” başlığı altına şu cümle yazılmış: “1929 Büyük Bunalımı yalnızca bir borsa gününde yaşanan çöküştür.” Ders çerçevesine göre bu cümle nasıl düzeltilir?
2Özgün kurmaca iki ülke kaydı var. X ülkesinin ihracatı 1930’da sert düşmüş; Y ülkesinde düşüş 1931’de başlamış ve daha hafif kalmıştır. Kayıtlar nedenleri vermiyor. Bu iki kayıttan hangi sonuç desteklenir?
3Özgün kurmaca bir 1930’lar modelinde aynı nitelikteki ürünün ilk dönemdeki satış miktarı 120 birim, birim fiyatı 5 para birimidir; toplam satış tutarı 600’dür. İkinci dönemde birim fiyat 3’e düşmüştür. Aynı ürün ve para birimi geçerlidir; başka gelir yoktur. İkinci dönemde toplam satış tutarının 600’de kalması için kaç birim satılmalıdır?
4Özgün kurmaca tabloda yalnız iki ürün vardır; ülke ihracatının tamamı olup olmadığı bilinmemektedir. A ürünü: ilk dönemde 80 birim, birim fiyat 6; ikinci dönemde 120 birim, birim fiyat 3. B ürünü: ilk dönemde 50 birim, birim fiyat 4; ikinci dönemde 60 birim, birim fiyat 3. Her ürün kendi dönemindeki fiyatıyla satılmıştır. Toplam satış tutarı için hangi sonuç doğrudur?
5Özgün kurmaca bir öğretim tablosunda üç satır var: “Türkiye: 1932’de Milletler Cemiyeti üyesi”; “1934 Balkan Antantı: Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya taraf”; “Romanya’nın Milletler Cemiyeti üyeliği: tabloda kayıt yok”. Tablo yalnız verilenlere göre hangi çıkarım doğrudur?
6Özgün kurmaca bir öğretim kartında iki liste var. Liste 1 (1934): Türkiye, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya. Liste 2 (1937): Türkiye, İran, Irak, Afganistan. İki listeden hangi sonuç doğrudur?
7Özgün kurmaca bir öğretim notu şunu yazıyor: “1934 Balkan Antantı güvenlik hedefiyle imzalanmıştır.” Not, sonraki yıllardaki gelişmeler hakkında bilgi vermiyor. Bu nottan hangi yargı çıkarılabilir?
8Özgün kurmaca üç kart var. Kart S: Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne katılması. Kart R: Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında imzalanan antlaşma. Kart P: Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında, iç işlerine karışmama ve sınırlara saygı ilkeleriyle ilişkili pakt. Kartlar en eskiden en yeniye hangi sırayla ve hangi yıllarla dizilir?
9Özgün kurmaca bir K Paktı’nın hüküm özetinde iki madde var: birinci madde tarafların birbirinin sınırlarına saygı göstereceğini; ikinci madde ise taraflardan birine üçüncü bir devlet saldırırsa diğerlerinin askerî yardım yapacağını açıkça yazıyor. K Paktı gerçek bir antlaşma değildir. Bu özetten hangi yorum desteklenir?
10Özgün kurmaca iki kayıt var. Kayıt 1: X ülkesinde tarım ürünü ihracatı 1930’da sert düşmüştür. Kayıt 2: aynı ülkede bankaların verdiği kredi tutarı 1931’de artmıştır. Başka kayıt yoktur. Bu iki kayıttan hangi sonuç desteklenir?
Aklında kaldı mı?
Türkiye için1932,1934 ve1937 seçilmiş diplomatik ilişkileri nasıl ayırırız?
1932 Milletler Cemiyeti üyeliği;1934 Balkan Antantı;1937 Sadabat Paktı. Örgüt üyeliği, belirli belgenin taraflığı ve belgelerin hükümleri ayrı kayıtlardır.
Miktar artarken aynı ürünün toplam satış tutarı nasıl azalabilir?
Birim fiyat yeterince düşerse miktar×fiyat çarpımı azalabilir. Aynı ürün niteliği, para birimi ve dönem eşleştirilmelidir; tek ürün bütün ülkenin refahını ölçmez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.