hepnotXX. yüzyıl başı: savaş ittifakları, ateşkes ve barış ayrımları
Konunun mantığı
XX. yüzyıl başındaki Osmanlı ve dünya ilişkileri, siyasi rekabet, toprak kayıpları, ekonomik kaynaklar ve toplumsal hareketlilikle birlikte incelenir. Savaşlara tek bir neden veya bütün aktörlere tek bir hedef atamak açıklamayı daraltır. Uzun süreli gerilim ile belirli savaş kararının alınması ayrı sorulardır. Bir devletin zor durumda olması, sonraki bütün olayların başka türlü gelişemeyecek biçimde baştan belirlenmiş olduğunu göstermez.
1914te başlayan Birinci Dünya Savaşında ittifak ilişkileri ile devletlerin fiilen savaşa katıldığı zaman ve taraf ayrılmalıdır. Savaş öncesinde Almanya ve Avusturya-Macaristanla ittifak ilişkisi bulunan İtalya, başlangıçta tarafsız kalmış ve1915te İtilaf tarafında savaşa katılmıştır. Bu örnek savaş öncesi bir blok listesinin her yılın fiilî taraflarını tek başına vermediğini gösterir. Aynı tarafta savaşan devletler de bütün bölgesel hedeflerde özdeş çıkar taşımak zorunda değildir.
Osmanlı Devleti1914te Almanya ve Avusturya-Macaristanın da yer aldığı İttifak tarafında savaşa katılmıştır. Cephelerin farklı coğrafyalara yayılması, askerî amaçların, ulaşımın ve ikmal koşullarının ayrı incelenmesini gerektirir. Bir cephedeki başarı veya kayıp bütün savaşın aynı yöndeki sonucu değildir. Yönetimin bir hedefi açıklaması da hedefin gerçekleştiğini göstermez; savaşın sonucu, ilgili tarih ve alanın kayıtlarıyla araştırılır.
30 Ekim1918 Mondros Ateşkes Anlaşması, Osmanlının savaştan çekilmesiyle ve ağır askerî denetim/terhis koşullarıyla ilişkilidir. Ateşkes, çatışmaların durdurulmasına ilişkin düzenleme ile nihai barışın bütün siyasi hükümlerinin aynı belge olması demek değildir. Ateşkes hükümleri ve sonrasındaki işgaller birlikte incelenirken, belge metni, bu metne dayandırılan iddia ve sahada yapılan işlem ayrılır. Fiilî kontrol, bütün hukuki ve siyasi sorunların kesin çözüldüğü anlamına gelmez.
10 Ağustos1920de Sevr Antlaşması İstanbul Hükûmetinin gönderdiği heyetçe imzalanmıştır. Bu olayda gereken Osmanlı Meclis onayı gerçekleşmemiş, antlaşma Büyük Millet Meclisince reddedilmiş ve yürürlüğe girmemiştir. İmza bulunması ile yürürlüğe girme koşullarının tamamlanması aynı aşama değildir. Yürürlüğe girmemesi de o yıllarda fiilî işgallerin veya çatışmaların bulunmadığı anlamına gelmez. Bu giriş bütün savaş cephelerini, Sevr hükümlerini veya sonraki barış düzenini tamamlamaz.
Blok ilişkisi her yıldaki katılım değildir. Mondros1918 ateşkes, Sevr1920 ayrı bir barış antlaşması girişimidir. İmza, yürürlük ve fiilî işgal birbirinin yerine yazılmaz.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca bir savaş ekonomisi dosyasında A, belirli bir bölgeye düzenli malzeme sevki hedefleyen bir karar taslağıdır. B, daha sonraki ayda aynı bölgedeki tek bir depoda eksik malzeme kaydını bildirir. Dosyada diğer depoların durumu, kararın tüm uygulama adımları ve savaşın genel sonucu yoktur. Bu gerçek bir Osmanlı belgesi veya tarihî kişinin sözü değildir.
Hedef ile kaydedilen durumu ayır
- A düzenli sevk hedefini, B belirli depoda kayda geçmiş açığı verir.
- Hedef açıklanması bütün sevkin gerçekleştiği kanıtı değildir.
- Bir depodaki açık da bütün sevklerin hiç yapılmadığını göstermez.
Sınır: Eksikliğin nedeni, kararın gerçekten kabulü veya toplam sevk miktarı verilerden uydurulmaz.
İddianın alanını sınırla
- Tek depo, bölge ve savaşın bütününü üç ayrı ölçek olarak yaz.
- B yalnız kayıtlı depo ve aya ilişkin durumu destekler.
- Genel askerî sonuca geçmek için başka cephe ve karar kayıtları gerektiğini belirt.
Sınır: Bu, depodaki açığı önemsiz saymaz; etkisinin kapsamını henüz ölçmez.
B bütün bölge depolarını aynı ay için karşılaştırılabilir biçimde kapsasaydı hangi alan genişler, savaşın genel sonucu ne yüzden yine ayrı kalırdı?
Hatayı bul
“Aynı savaş tarafında yer aldılar; demek ki o devletlerin bütün coğrafi hedefleri ve sonraki barış beklentileri aynıydı.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Belirli savaş ortaklığını bütün çıkar ve hedeflerin özdeşliğine genişletmesidir.
Ortaklık, tarafların belirli ilişkisini gösterir. Farklı bölge ve tarihlerdeki hedefler, pazarlıklar ve sonuçlar ayrı kaynaklarla incelenir.
Çalışılmış örnekte B tek depoyu değil aynı ay bütün bölge depolarını kapsasaydı yorum nasıl değişirdi?
Karşılaştırılabilir kayıtların desteklediği alan bölge depolarına genişlerdi. Karar hedefinin bütün nedenleri, başka aylardaki durum ve diğer cephelerin sonucu yine ayrıca araştırılırdı; bölgesel kayıt bütün savaş sonucunun yerine geçmezdi.
Dersin soruları
1Bir öğrenci savaş öncesi ittifak listesinde İtalyayı Almanya ve Avusturya-Macaristanla birlikte görüyor. Başka tarihli notlarda İtalyanın1914te tarafsız kaldığı,1915te İtilaf tarafında savaşa katıldığı yazıyor. Bu kayıtlar nasıl değerlendirilmelidir?
Bu soruda hata mı var?2Bir öğrenci30 Ekim1918 tarihli Mondros belgesini “ateşkes” diye tanımlayan kartı, “nihai barışın bütün sınır ve egemenlik sorunlarını kesin çözmüş belgesi” olarak yeniden adlandırmak istiyor. Kartta askerî denetim ve terhis koşulları bulunuyor; daha sonraki barış belgelerinin hükümleri yok. Temel düzeltme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Öğretim notu, Sevrin1920de bir Osmanlı heyetince imzalandığını; bu olayda gerekli Meclis onayının gerçekleşmediğini, Büyük Millet Meclisinin antlaşmayı reddettiğini ve yürürlüğe girmediğini belirtiyor. Aynı dönem için fiilî işgal kayıtlarının bulunduğu da veriliyor. Hangi çıkarım bu bilgileri birlikte korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir kayıtta Devlet K’nın savaşın ilk yılında tarafsız kaldığı, ikinci yılında Y bloğu tarafında savaştığı yazılıdır; K’nın savaş öncesi ittifak ilişkisine dair kayıtta hiçbir bilgi yer almaz. Bu kayıttan hangi sonuç çıkarılabilir?
2Kurmaca bir ders notunda yönetimin Q cephesinde bir geçidin elde tutulmasını hedef olarak açıkladığı, aynı savaşın R cephesinde ise ikmal hattının kesildiği yazılıdır. Başka kayıt yoktur. Hangi ifade bu nota uygundur?
3Kurmaca bir kayıtta yönetimin K bölgesine düzenli ikmal sağlanmasını hedef olarak açıkladığı yazılıdır. “K bölgesine düzenli ikmal sağlanmıştır” iddiasını doğrudan sınamak için hangi kayıt gerekir?
4Kurmaca bir dosyada üç kayıt vardır: (1) Mondros Ateşkes Anlaşması’nın askerî denetim ve terhis koşullarıyla ilişkili olduğunu belirten ders notu, (2) bir komutanın bu koşullara dayanarak bir liman üzerinde denetim istediğini yazan mektup, (3) o limanda sonraki ay yabancı birliklerin bulunduğunu gösteren defter satırı. Bu kayıtlar nasıl değerlendirilmelidir?
5Kurmaca Orta Antlaşması’nın bir heyetçe imzalandığı bilinmektedir. Hangi kayıt, antlaşmanın yürürlüğe girdiğini göstermek için doğrudan kullanılabilir?
6Kurmaca bir öğrenci, “İki devlet arasındaki sınır gerilimi yıllardır sürüyordu; savaş kararı kaçınılmazdı” diyor. Savaş kararının belirli bir yılda neden alındığını araştırmak için hangi kayıt en uygundur?
7Kurmaca A ve B devletleri savaşın aynı yılında aynı tarafta yer almıştır. Hangi kayıt, iki devletin K bölgesine ilişkin hedeflerinin özdeş olduğunu en doğrudan gösterir?
8Kurmaca bir tabloda Devlet N için şu üç bilgi yazılıdır: savaş öncesi ilişki “Z bloğuyla ittifak”, birinci yıl “tarafsız”, ikinci yıl “Y bloğu tarafında savaşıyor”. Hangi özet bu tabloya uygundur?
9Aşağıdaki ifadelerden hangisi, Mondros’un (30 Ekim 1918) ve Sevr’in (10 Ağustos 1920) hem belge türü hem aşaması bakımından doğrudur?
10Kurmaca bir ders notunda Devlet X’in savaştan önceki yıllarda toprak kaybettiği ve mali açıdan zor durumda olduğu yazılıdır. Bir öğrenci, “X’in sonraki bütün olayları başka türlü gelişemezdi” diyor. Not bu çıkarımı nasıl karşılar?
Aklında kaldı mı?
Mondrosun tarihi ve belge türü nedir; bundan hangi geniş sonuç otomatik çıkmaz?
30 Ekim1918 tarihli ateşkestir. Ağır askerî koşullar içerir; bu, bütün nihai barış ve sınır sorunlarının o gün kesin çözülmüş olduğu anlamına gelmez.
Sevr için imza ve yürürlüğe girme neden ayrılır?
1920de Osmanlı heyeti imzalamış, bu olayda gerekli Meclis onayı gerçekleşmemiş ve BMM reddetmiştir; antlaşma yürürlüğe girmemiştir. Bu durum o dönemde fiilî işgal bulunmasını dışlamaz.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.