hepnotToplumsallaşma: kültürü öğrenmek ve yeni rollere katılmak
Konunun mantığı
Toplumsallaşma, bireyin ilişkiler içinde dili, normları, değerleri ve toplumsal rollere ilişkin beklentileri öğrenmesiyle ilgilidir. Günlük dildeki “çok arkadaşla görüşmek” anlamına indirgenmez. Bir ortamda kimden ne beklendiğini öğrenmek, ortak araçları hangi kurallarla kullanacağını anlamak ve başkalarının tepkilerini yorumlamak da bu inceleme alanına girer. Kültür bu süreçte aktarılır; aktarımın her zaman açık bir ders biçiminde yapılması gerekmez.
Aile ve yakın çevre erken deneyimlerde önemlidir; okul, akran grupları, çalışma ortamları ve başka örgütlü ilişkiler de süreçte rol oynar. Eğitim bir toplumsal kurum olarak incelenirken belirli okul bu kurumun somut örgütlenmelerinden biridir; binanın kendisiyle bütün kurumsal örüntüyü eşitleme. Aynı kişi farklı çevrelerde farklı beklentilerle karşılaşabilir. Bir örnekte belirli çevrenin görünür olması, diğer bütün etkilerin yok olduğu anlamına gelmez.
Bu süreç çocuklukla bitmez. Yeni bir işe katılma, yetişkinlikte gönüllü bir gruba girme veya farklı bir toplumsal rol üstlenme yeni beklentiler öğrenmeyi gerektirebilir. Yaşam boyu devam etmesi, kişinin önceki bütün öğrenmelerini her seferinde silmesi demek değildir; bazı davranışları koruyup bazılarını gözden geçirmesi mümkündür. Yaşın ilerlemiş olması tek başına toplumsal öğrenme olanağının bittiğini göstermez.
Normlar, bir ortamda nasıl davranılmasının beklendiğini anlatır; gözlenen her davranış bu beklentiye uygun olmak zorunda değildir. Kişi bir kuralı öğrenip benimseyebilir, yalnız yaptırım nedeniyle uygulayabilir veya onu eleştirebilir. Bireyler benzer çevrelerde bulunsalar bile deneyim ve yorumları aynı değildir. Bu yüzden tek bir ailede, okulda veya grupta bulunan herkesin aynı kişiliğe ve bütün durumlarda aynı davranışa sahip olacağını ileri sürmeyiz.
Örnek olayı çözerken “hangi kişi, hangi çevrede, hangi beklentiyi öğreniyor?” sorularını sor. Kuralı bilme, kuralı benimseme ve her durumda uygulama farklı iddialardır; metin bunlardan hangisini gerçekten veriyor, ayır. İki kişinin farklı tepkisi ortak çevrenin hiçbir etkisi olmadığını kanıtlamaz; benzer tepki de tek nedenin o çevre olduğunu kanıtlamaz. Aşağıdaki olaylar kurmaca öğretim örnekleridir; anket, deney veya bütün toplumu temsil eden ölçüm sayılmaz.
Toplumsallaşma kültür, norm ve rol beklentilerini ilişkiler içinde öğrenmektir. Birçok çevrede ve yaşam boyunca sürer. Kuralı öğrenmek, onu benimsemek ve her durumda uygulamak aynı iddia değildir; ortak çevre bireyleri özdeş yapmaz.
Adım adım bir örnek
Kurmaca örnekte 46 yaşındaki Deniz, mahallesindeki ortak tohum paylaşım grubuna katılır. Deneyimli üyeler, sınırlı tohumların nasıl sırayla dağıtıldığını ve başkalarının ayırdığı paketlerin izin alınmadan kullanılmadığını açıklar. Deniz bu beklentileri öğrenir; bazı uygulamaların gerekçesini sorar. Çocukken öğrendiği paylaşma davranışlarını bütünüyle unuttuğu söylenmiyor.
Kişi–çevre–beklenti tablosu
- Kişi: yetişkin Deniz. Çevre: ortak tohum paylaşım grubu.
- Öğrenilen beklentiler: sıra gözetme, ayrılmış pakette izin isteme. Bunlar ortak kaynak kullanımına ilişkin normlardır.
- Yetişkinlikte yeni bir grubun beklentilerini öğrenmek toplumsallaşmanın çocuklukla bitmediğini örnekler.
Sınır: Bu tek olay bütün yetişkinlerin aynı gruba katılacağını veya bu normların her toplumda aynı olduğunu göstermez.
Süreç ve sonuç iddialarını ayır
- Metin Deniz’in kuralları öğrendiğini ve gerekçesini sorduğunu verir.
- Kuralları hayatının her alanında eksiksiz uygulayacağı veya tümünü içten benimsediği ayrıca verilmemiştir.
- Önceki deneyimlerin korunmasıyla yeni beklenti öğrenmenin birlikte bulunabileceğini gör.
Sınır: Soru sormak tek başına reddetme, öğrenmek de bütün değerlerin silinmesi değildir.
Deniz’in kuralları öğrenmesiyle onları her koşulda uyguladığını söylemek arasında hangi ek bilgi eksiktir?
Hatayı bul
Öğrenci “Toplumsallaşma yalnız okulda olur ve çocuklukta biter. Aynı grupta öğrenen herkes aynı kişiliğe sahip olur” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Süreci tek çevre ve yaş dönemine indiriyor; ardından ortak çevreyi bireysel farkların yokluğu sayıyor.
Aile, eğitim, akran ve yeni rol ortamları gibi farklı ilişkileri incele. Yetişkinlikte ve ileri yaşta da öğrenme sürebilir; aynı çevredeki bireylerin yorum ve davranışları zorunlu özdeş değildir.
Kitap onarım grubunda Ece kullanım sırasını öğrenmiş ama o gün sıraya uymamış olsaydı, bu tek davranıştan kuralı hiç öğrenmediği kesin çıkar mıydı?
Çıkmazdı. Kuralı bilme ile o durumda uyma ayrı iddialardır. Davranışın gerekçesini araştırmak gerekir; tek ihlalden bütün toplumsallaşma sürecinin yokluğu sonucu da çıkmaz.
Dersin soruları
1Kurmaca bir kitap onarım grubuna yeni katılan yetişkin Ece, ortak araçların kullanım sırasını, başkasının ayırdığı malzemeyi alırken izin istemeyi ve iş bitince araçları yerine koyma beklentisini diğer üyelerden öğreniyor. Olay yalnız el becerisi alıştırması olarak anlatılmıyor. Bu olayın toplumsallaşmayla ilişkisi hangi seçenekte doğru kurulmuştur?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca bir sınıfta Ada ile Tuna aynı ortak çalışma kuralını öğrenir. Ada kuralı yararlı bulduğu için uygular; Tuna ise kuralın gerekçesini yeterli bulmaz, fakat yaptırım görmemek için o etkinlikte uygular. İkisinin davranışı bu etkinlikte aynıdır; gerekçeleri farklıdır. Bu örnek için hangi yorum metni aşmaz?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca yaşam öyküsünde Selma çocukken evde ve okulda farklı paylaşma kuralları öğrenmiştir. 69 yaşında bir müze gönüllü grubuna katıldığında ziyaretçiyle iletişim ve görev paylaşımı beklentilerini öğrenir; geçmiş deneyimlerinden yararlanırken bazı alışkanlıklarını yeni ortama göre değiştirir. Bu öykü hangi yorumu destekler?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca Emre yeni taşındığı apartmanda çok az komşuyla tanışmıştır. Buna karşın çöp çıkarma saatini, asansör kullanım sırasını ve ortak alana eşya bırakmama beklentisini komşularının tepkilerinden öğrenmiştir. Emre’nin durumu için hangi yorum uygundur?
2Kurmaca Defne evde yemeğe herkesi bekleyerek başlamayı, okulda sınıfa sırayla girmeyi, spor takımında antrenör gelmeden ısınmaya başlamamayı öğrenmiştir. Üç ortamda beklenen davranış farklıdır. Bu bilgi toplumsallaşma açısından hangi yorumu destekler?
3Kurmaca Çam Okulu binası onarım nedeniyle iki yıl kapanır. Öğrenciler başka okullara yerleşir, ders programları aynı kalır, aileleri ve arkadaşlarıyla ilişkileri sürer. Eğitim ile toplumsallaşma bağını hangi yorum doğru kurar?
4Kurmaca Mert “Yetişkinler değişmez, çünkü toplumsallaşma biter” der. Örnek olarak 58 yaşındaki Neşe’yi gösterir: Neşe yeni bir iş yerinde selamlaşma biçimini, toplantıya geliş saatini ve ortak mutfağın kullanımını çalışma arkadaşlarından öğrenmiştir. Mert’in savı bu örnekle nasıl değerlendirilir?
5Kurmaca Tolga, ortak mutfağı temizleme kuralını gereksiz bulduğunu söylüyor; ancak yönetici kamerayla denetlediği için mutfağı her gün temizliyor. Tolga için metinden hangi çıkarım desteklenir?
6Kurmaca çalışan Selin toplantılara hep zamanında gelir. Araştırmacı bunun kuralı içtenlikle benimsemesinden mi yoksa yöneticinin denetiminden mi kaynaklandığını sorgular. Bu ayrımı sınamak için hangi ek bilgi en uygundur?
7Kurmaca aynı atölyede yetişen iki zanaatkâr, Oya ve Cem, aynı ustanın verdiği kurallara göre çalışır. Oya yeni müşterilere her türlü uyarlamayı sunar; Cem yalnız atölyenin geleneksel kalıplarında kalır. Bu örnek hakkında hangi çıkarım uygundur?
8Kurmaca bir mahallede çocukların çoğu top oyununda sıra kuralına uyar, ihlal olunca sırasını bekler. Araştırmacı “Bu davranış yalnızca akran grubundan kaynaklanır” der. Çocukların aileleri, okulları ve izledikleri yayınlar hakkında bilgi yoktur. İddia verilerle nasıl değerlendirilir?
9Kurmaca çocuk Beren, sofrada büyüklerden önce yemeğe başlayınca yetişkinlerin kaş çatmasını ve konuşmayı kesmesini görmüş, sonraki yemeklerde beklemeye başlamıştır. Ona kimse kural anlatmamıştır. Hangi yorum doğrudur?
10Bir araştırmacı Ayla’nın paylaşma normunu evde, okulda ve iş yerinde hangi biçimlerde öğrendiğini karşılaştırmak istiyor. Çevre etkilerini ayırmak için hangi soru en uygundur?
Aklında kaldı mı?
Toplumsallaşma yalnız çok arkadaş edinmek midir?
Hayır. İlişkiler içinde kültürü, normları ve rol beklentilerini öğrenme sürecidir; arkadaş sayısına indirgenmez.
Kuralı bilmek, onu içten benimsemek ve her durumda uygulamak aynı şey mi?
Hayır. Metnin hangi aşamayı verdiği ayrı araştırılır; görünür uyum farklı gerekçelere dayanabilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.