hepnotKonum ile beklenen davranışı ayırma
Konunun mantığı
Bir toplumsal ilişki örneğini okurken önce kişinin o ilişkideki konumunu bul. Statü bu konumu, rol ise konumla bağlantılı davranış beklentilerini anlatır. “Kişinin konumu ne?” ile “Bu konumda ondan ne bekleniyor?” sorularını ayrı yanıtlamak ayrımı görünür kılar. Konum adıyla bir davranış cümlesini aynı tür bilgi gibi okumamaya dikkat et.
Bir kişi aynı anda birden fazla statü taşıyabilir. Ancak her konumla ilgili beklentinin her yerde aynı olması gerekmez; verilen bağlamı kontrol etmelisin. Ayrıca beklenen davranış ile kişinin gerçekten yaptığı davranış farklı bilgilerdir. Bir beklentinin var olması, onun mutlaka yerine getirildiğini göstermez. Beklentiyi tanımlamak da bu beklentiyi ahlaken doğru bulduğumuz veya onayladığımız anlamına gelmez.
Kurmaca kitap kulübünde İpek hem üye hem o haftanın toplantı yöneticisidir. Bunlar örnekte belirtilen iki konumdur. Yönergedeki söz sırasını düzenleme beklentisi yöneticilikle; birbirini dinleme beklentisi üyelikle ilişkilendirilmiştir. İpek'in o gün söz sırasını düzenlemeyi unutması ise gerçekleşen davranış bilgisidir. Bu davranışın yönergedeki beklentiyi karşılamadığını söyleyebiliriz. Fakat buradan, ayrıca bir bilgi verilmeden yöneticiliğinin sona erdiğini çıkaramayız.
Sonucu büyütmeden önce görev değişimi veya yaptırım bilgisi bulunup bulunmadığına bak. Gerçek gruplarda kurallar ve yaptırımlar olabilir; bu kurmaca kulüp için verilmemiş bir kuralı ekleyemezsin. İpek yöneticiliği bırakıp üye kalırsa yalnız belirtilen konum değişimini kaydetmelisin. Bütün statülerinin bittiğini söylemek ayrı ve desteklenmemiş bir iddiadır. Konum, beklenti, gerçekleşen davranış ve varsa görev değişimini ayrı tut.
Statü konum, rol o konumla bağlantılı davranış beklentisidir. Beklenti ile gerçekleşen davranışı ayır. Bir beklentinin karşılanmaması, görevden ayrılma veya yaptırım bilgisi yoksa statünün otomatik bittiğini göstermez. Kurmaca kulüpteki kuralları bütün gruplar için değişmez sayma.
Adım adım bir örnek
Kurmaca bir kitap kulübünde İpek hem üyedir hem de o haftaki toplantı yöneticisidir. Kulüp yönergesinde toplantı yöneticisinden söz sırasını düzenlemesi, üyelerden ise birbirini dinlemesi beklenir. İpek o gün söz sırasını düzenlemeyi unutmuştur.
Konum ve beklenti tablosu
- Üyelik ve toplantı yöneticiliği iki konum olarak belirtilmiş.
- Söz sırasını düzenleme, yöneticilikle bağlantılı beklenti.
- Unutma bilgisi, beklentinin o gün karşılanmadığını söyler.
Sınır: Yönergedeki beklentiler bu kurmaca kulübe aittir; bütün kulüplerde aynı uygulama varsayılmaz.
Yalnız davranışı değiştir
- İpek söz sırasını düzenleseydi rol beklentisini yerine getirmiş olurdu.
- Düzenlememesi, statüsünün otomatik sona erdiğini göstermez.
- Statünün değiştiğini söylemek için ayrıca görevden ayrılma gibi bilgi gerekir.
Sınır: Gerçek hayatta yaptırım olabilir; örnekte yaptırım kuralı verilmediği için eklenmez.
Bir rol beklentisinin karşılanmaması ile statünün sona ermesi neden aynı iddia değildir?
Hatayı bul
Beklenen davranışı yapmayan kişinin bütün statüleri kendiliğinden biter.
İlk hatayı göster
İlk hata: Davranıştan, belirtilmeyen otomatik statü kaybına geçilmiş.
Beklenen rolü, gerçekleşen davranışı ve varsa statü değişimi kuralını ayrı incele.
İpek yöneticiliği bırakıp üye olarak kalırsa hangi bilgi değişir?
Yöneticilik statüsü sona erer; üyelik devam eder. İlgili rol beklentileri de bu yeni bağlama göre değerlendirilir.
Dersin soruları
1Bir kulüpte İpek toplantı yöneticisidir. Yönergeye göre ondan söz sırasını düzenlemesi beklenir. Statü ve rol beklentisi hangi seçenekte doğru ayrılmıştır?
Bu soruda hata mı var?2İpek bir kitap kulübünün hem üyesi hem de o haftaki toplantı yöneticisidir. Bu örnek hangi yargıyı destekler?
Bu soruda hata mı var?3Kulüp yönergesi toplantı yöneticisinden söz sırasını düzenlemesini bekliyor. İpek o gün bunu yapmıyor; görevden ayrıldığına dair bilgi yok. En dikkatli çıkarım hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca Sevgi Hastanesi’nin çizelgesinde üç satır vardır: (1) “Hemşire”, (2) “Hasta kaydını güncel tutar”, (3) “Bu hafta kayıtlar iki gün güncellenmedi”. Bir öğrenci bu üç satırı adlandırmaya çalışıyor. Hangi adlandırma doğrudur?
2Kurmaca iki okulda “nöbetçi öğrenci” konumu vardır. A okulunda nöbetçi öğrenciden kapıda ziyaretçi kaydı tutması, B okulunda ise yalnız koridoru gözlemesi beklenir. Bu bilgi hangi çıkarımı destekler?
3Kurmaca bir atölyede ustabaşından çırakların güvenlik gözlüğü taktığını denetlemesi beklenir. Bir sabah ustabaşı denetimi yapmamış ve üç çırak gözlüksüz çalışmıştır. Hangi ifade bilgiyle uyumludur?
4Kurmaca bir kentte kafe garsonundan müşteriyi gülümseyerek karşılaması beklenir. Bir öğrenci raporunda bu beklentiyi yazmıştır. Öğretmen “beklentiyi yazarak bu uygulamayı doğru bulduğunu söylemiş oldun” demiştir. Öğretmenin yorumu nasıl değerlendirilir?
5Kurmaca bir kooperatifte müdürden aylık raporu hazırlaması beklenir. Müdür iki aylık raporu hazırlamamıştır. Bir not “müdürün statüsü sona ermiştir” diyor. Bu cümleyi desteklemek için hangi ek bilgi gerekir?
6Kurmaca bir kütüphanede Cem hem gönüllü rehber hem de okuma kulübü üyesidir. Gönüllü rehberlik görevi dönem sonunda bitmiştir. Hangi çıkarım korunur?
7Kurmaca bir yönergede “gece nöbetçisinden sabaha kadar uyanık kalması beklenir; uyuyakalana yazılı uyarı verilir” yazılıdır. Nöbetçi Kerem iki gece uyuyakalmış ve iki yazılı uyarı almıştır. Nöbetçilikten alındığına dair bilgi verilmemiştir. Hangi çıkarım doğrudur?
8Kurmaca bir kolejde Ayla hem öğretmen hem velidir (çocuğu aynı okuldadır). Öğretmen olarak not girmesi, veli olarak formları imzalaması beklenir. Bir tutanakta “Ayla formları imzalamadığı için öğretmenlikten çıkarılmıştır” yazıyor; çıkarma kararına dair belge verilmemiştir. Tutanağa yönelik doğru eleştiri hangisidir?
9Kurmaca bir futbol takımının yönergesinde kaleciden penaltıda topu kurtarmaya çalışması beklenir. Hakem raporunda “Kaleci Barış penaltıyı kurtarmadı” yazmaktadır. Rapordaki cümle hangi bilgidir?
10Kurmaca Karadut Kütüphanesi’nde gönüllü başkanın bağış kutusunu açması beklenir. Başkan bir gün açmamıştır; görevden alma kuralı verilmemiştir. Bir öğrenci “her kütüphanede böyle durumlarda başkan görevden alınır” diyor. Öğrencinin cümlesi nasıl düzeltilmelidir?
Aklında kaldı mı?
Statü ve rolü birer soruyla nasıl ayırırsın?
Konumu ne? Bu konumda ondan ne bekleniyor?
Bir kişide birden fazla statü bulunması çelişki midir?
Hayır. Farklı ilişkiler içinde birden fazla konuma sahip olabilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.