hepnotPsikolojinin konusu, alanları ve araştırmada ölçme/yöntem ayrımı
Konunun mantığı
Psikoloji, davranışları ve zihinsel süreçleri bilimsel sorularla inceleyen bir alandır. Gözlenebilir bir seçim, söylenen bir söz veya tepki süresi ile dikkat, düşünme ve duygu gibi kavramlar arasında araştırma bağı kurulabilir. Bir davranışı kaydetmek, zihnin bütün içeriğini doğrudan görmek değildir. Psikolojinin konusu yalnız sorun yaşayan kişilere yardım etmekten ibaret değildir; bu paket tanı veya tedavi öğretmez.
Bilişsel psikoloji dikkat, düşünme ve dil gibi süreçlere; gelişim psikolojisi yaşam boyunca değişime; sosyal psikoloji bireyin başkaları ve gruplarla ilişkisine odaklanabilir. Deneysel çalışmalar farklı konu alanlarında yapılabilir. Bu başlıklar birbirini dışlayan odalar değildir: bir araştırma hem gelişimsel bir soru sorup hem deneysel bir düzen kullanabilir. Araştırmanın konusu ile kullanılan yöntem aynı sınıflama değildir.
Bir kavramın nasıl gözleneceğini veya ölçüleceğini açıklaştırmaya işlemsel tanımlama denir. Örneğin bir toplantıda söz alma düzeni, belirli sürede hangi olayların hangi kuralla sayılacağıyla ölçülebilir. Bu tanım, başka araştırmacının aynı işlemi uygulamasını kolaylaştırır; fakat ölçülen sayıyı kişinin bütün saygısı veya kişiliğiyle özdeşleştirmez. Kayıt kuralının açık olması ile ölçütün hedef kavramı yeterli temsil etmesi ayrı sorulardır.
Gözlemde davranış belirlenen kayıt kuralıyla izlenebilir; doğal gözlemde araştırmacı incelenen durumu özellikle değiştirmez. Ankette katılımcının sorulara verdiği yanıtlar toplanır; bunlar bildirim verisidir ve davranışın doğrudan kaydıyla aynı değildir. Deneyde bir değişken planlı biçimde değiştirilip diğer koşulların etkisi sınırlandırılmaya çalışılır. Ekran, kâğıt veya kamera kullanılması yöntemi tek başına belirlemez; araştırmacının ne yaptığı belirleyicidir.
Araştırmada kimin, hangi görevde, hangi koşullarda incelendiği belirtilmelidir. Bir görevdeki sayım başka bütün görevlere veya bütün insanlara otomatik genellenmez. Deneyde farklı gruplara aynı anda birden çok ilgili özelliği değiştirmek, farkın hangi değişkene bağlı olduğunu ayırmayı güçleştirir; yalnız birlikte değişim de neden kanıtı değildir. Gönüllülük, mahremiyet ve uygun izin koşulları gözetilir; buradaki tüm araştırma senaryoları kurmacadır ve gerçek katılımcı verisi içermez.
Konuyu, ölçme işlemini ve yöntemi ayrı belirle. Öz bildirim davranış kaydı değildir; bir ölçüm bütün kişiyi temsil etmez.
Adım adım bir örnek
Kurmaca bir kurul görüşmesinde araştırmacı, katılımcılardan izin alarak ilk 6 dakikayı kaydeder. “Araya giriş” için kuralı şudur: önceki konuşmacı sözünü bitirmeden yeni bir tam cümleye başlamak sayılır; kısa onay sesleri sayılmaz. Araştırmacı konuşma düzenine müdahale etmez. Sayımın toplantıdaki her türlü saygıyı ölçtüğü ileri sürülmez.
Konu–ölçüt–işlem ayrımı
- Konu: konuşma sırası davranışı.
- İşlemsel ölçüt: 6 dakikada kurala uyan araya girişlerin sayısı.
- Kısa onay sesini kurala göre dışarıda bırak.
Sınır: Sayım, bütün saygı ve kişilik hakkında tek başına hüküm vermez.
Yöntemi yapılan işlemden bulma
- Davranış izlenip kaydediliyor.
- Araştırmacı incelenen durumu değiştirmiyor.
- Bu düzen müdahalesiz gözlemdir; anket yanıtı veya değişkenin değiştirildiği deney değildir.
Sınır: Gözlenen davranışın nedeni yalnız bu düzenden çıkarılamaz.
Kayıt kuralını değiştirmekle araştırma yöntemini değiştirmek aynı şey midir?
Hatayı bul
Bir araştırmacı, “Dijital formda sayı topladım; bu nedenle deney yaptım ve ölçtüğüm sayı kişinin bütün sosyal becerisidir.” diyor. İlk yöntem hatası nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Veri toplama aracı ve sayısal olmayı deney yapmanın yeterli koşulu saymasıdır.
Yöntemi, davranışın izlenmesi, soruya yanıt alınması veya değişkenin planlı değiştirilmesi belirler. Tek bir görev ölçümü de bütün sosyal beceriyle özdeş değildir.
Arayüz çalışmasında ayrıntılı açıklama grubuna ayrıca iki kat süre verilirse ne değişir?
Açıklama uzunluğu ile süre birlikte farklılaşır. Olası hata farkını yalnız açıklama uzunluğuna bağlamak güçleşir; hangi özelliğin etkisi incelenmek isteniyorsa ilgili diğer koşullar buna uygun denetlenmelidir.
Dersin soruları
1Kurmaca bir çalışmada bir etkinlikteki görev paylaşımı incelenecektir. Araştırmacı “yardım teklif etme davranışının sıklığı” için uygulanabilir bir kayıt kuralı arıyor. Hangisi bu hedef için en açık işlemsel tanımdır?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca X araştırmasında gönüllüler “son haftada kaç kez başkasından açıklama istediniz?” sorusuna cevap verir. Y araştırmasında izinli bir oturumda açıklama isteme davranışları önceden açıklanan kuralla kaydedilir; oturumun işleyişi değiştirilmez. Bu iki düzen için hangisi desteklenir?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca bir arayüz çalışmasında gönüllüler rastgele iki gruba ayrılır. Gruplar aynı görev, süre ve ekran düzeniyle çalışır; yalnız düğme açıklaması bir grupta kısa, diğerinde ayrıntılıdır. Araştırmacı her katılımcının yanlış düğmeye basma sayısını kaydeder. Sonuç verisi henüz yoktur. Düzenin değişkenleri nasıl ayrılır?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir ekip, bir bulmaca çözülürken geçen süreyi ve katılımcının çözerken yüksek sesle söylediği düşünceleri kaydediyor. Bu çalışma psikolojinin konusu bakımından nasıl nitelenir?
2Kurmaca bir ekip farklı yaş gruplarından çocukların bir dikkat görevindeki tepki sürelerini ölçüyor; her yaş grubundaki çocuklar kurayla iki yönerge koşuluna ayrılıyor ve yalnız yönerge uzunluğu planlı biçimde değiştiriliyor. Konu alanı ile yöntem ayrımı bakımından hangi yorum uygundur?
3Kurmaca iki çalışma vardır. (1) Genç ve yaşlı gruplara planlı biçimde kısa ve uzun listeler verilip anımsama ölçülüyor. (2) Bir okulda öğrencilerin teneffüste grup oluşturma biçimleri araştırmacı müdahale etmeden izleniyor. Hangi eşleştirme konu alanı ile yöntemi ayrı tutar?
4Kurmaca bir sınıf gözlemcisi bir öğrenci için yalnız “çok katılımcı” izlenimini yazmıştır. Araştırmacı “sınıfa katılım”ı ölçmek ve bu izlenimi işlemsel tanıma dönüştürmek istiyor. Hangi ek adım bunu sağlar?
5Kurmaca iki araştırmacı “dikkat süresi”ni farklı işlemlerle tanımlıyor. A: ekranda bakışın ilk kez uzaklaşmasına kadar geçen saniye. B: on dakikada yapılan hatasız tıklama sayısı. Bir katılımcı için A=40, B=52 bulunmuştur. Hangi yorum uygundur?
6Kurmaca üç düzende de kamera kullanılıyor. (a) Çocukların teneffüsü kayda alınıyor, araştırmacı müdahale etmiyor. (b) Çocuklar kameraya bakarak önce kısa, sonra uzun yönergeyle bir görev yapıyor ve hata sayıları karşılaştırılıyor. (c) Çocuklar kameraya bakarak “Arkadaşlarınla oyun oynamayı sever misin?” sorusunu yanıtlıyor. Hangi adlandırma doğrudur?
7Kurmaca bir ekip “Katılımcılar toplantıda sıkılır mı?” sorusunu inceleyecek. Elde iki veri vardır: (I) katılımcıların sıkıldıklarını bildirdiği bir form, (II) bir toplantının 20 dakikasında telefona bakma sayısı. Hangi plan veri türlerinin sınırını korur?
8Kurmaca çalışmada 18 gönüllü, 15 dakikalık bir bulmaca görevinde ortalama 3 hata yapmıştır. Bir rapor “İnsanlar zor bulmacalarda üç hata yapar” diyor. Bu rapora en uygun itiraz hangisidir?
9Kurmaca iki sınıfta aynı konu işlenir. A sınıfında hem yeni bir ders aracı kullanılmış, hem öğretmen değişmiş, hem de ders sabaha alınmıştır; B sınıfında araç, öğretmen ve saat aynı kalmıştır. A sınıfının sınav sonucu daha yüksek çıkmış ve rapor “yeni araç başarıyı artırdı” demiştir. Araç etkisini ayırmak için hangi düzen kurulmalıdır?
10Kurmaca bir okul verisinde kütüphaneyi çok kullanan öğrencilerin ders puanları da yüksektir. Araştırmacı hiçbir değişkeni değiştirmemiş, yalnız iki kaydı toplamıştır. Kütüphane kullanımı “ayda kütüphanede geçirilen saat” olarak sayılmıştır. Hangi sonuç desteklenir?
Aklında kaldı mı?
İşlemsel tanım neyi açıklar, neyi garanti etmez?
Kavramın hangi işlemle gözleneceğini/ölçüleceğini açıklar; tek ölçütün kavramın tamamını yeterince temsil ettiğini garanti etmez.
Anket ile gözlemde temel veri ayrımı nedir?
Anket katılımcının yanıtını/bildirimini toplar; gözlem davranışı belirlenen kuralla kaydeder. İkisi de ayrıca kapsam ve ölçme denetimi ister.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.