hepnotBirlikte değişme neden gösterir mi?
Konunun mantığı
Bir araştırma anlatısını okurken önce hangi özelliklerin ölçüldüğünü ayır. İki değişkenin birlikte değişmesi, aralarında bir ilişki gözlendiğini anlatabilir. Ancak “birlikte değişiyorlar” ile “biri diğerine neden oluyor” aynı yargı değildir. İkinci yargı, ilkinden daha fazla açıklama ister. Sonucu değerlendirirken bulgunun gözlemle mi elde edildiğine, yoksa koşulların araştırmacı tarafından nasıl düzenlendiğine de bak.
Neden yönünü düşünürken birden fazla olasılığı açık tut. X, Y'yi etkiliyor olabilir; Y, X'i etkiliyor olabilir; üçüncü bir Z etkeni ikisini birden etkiliyor olabilir. Bunları saymak, herhangi birini doğrulamış olmak değildir. Özellikle üçüncü değişken önerisini “gerçek neden budur” diye sunma. Bu, ölçülüp araştırılması gereken bir açıklama adayıdır; henüz verilmemiş bilgiyi bulguya dönüştüremezsin.
Dersin kurmaca örneğinde sessiz odayı daha çok kullananların görev puanları daha yüksektir. Kullanım rastgele atanmadığından, yalnız bu anlatı odanın puanı yükselttiğini göstermez. Önceden düzenli çalışma alışkanlığı hem kullanımı hem tamamlamayı etkiliyor olabilir. Ters yön de incelenebilir. Ancak örnek bunları ölçmüş değildir. Odanın etkisinin kanıtlanmaması, hiçbir etkisinin olamayacağının kanıtlanması anlamına da gelmez; bu iki sonucu ayır.
Pearson korelasyonu kullanıldığında ölçünün sınırını ayrıca hatırla: Katsayı doğrusal ilişkiyi özetler. Sıfır olması, doğrusal olmayan her örüntünün de yok olduğunu göstermez. Benzer biçimde ilişki bulunması tek başına nedensellik kararı verdirmez. Bir seçenekte “kesin”, “tek neden” veya “hiçbir etki” deniyorsa bu kesinliğin araştırma anlatısında dayanağı olup olmadığını kontrol et.
Birlikte değişme, tek başına nedenin yönünü veya varlığını belirlemez. Ters yön ve üçüncü değişkenler, doğrulanmış sonuçlar değil araştırılacak aday açıklamalardır. Pearson r doğrusal ilişkiyi özetler; r=0 her tür ilişkinin yokluğunu göstermez. Etkinin kanıtlanmaması ile yokluğunun kanıtlanmasını ayır.
Adım adım bir örnek
Tamamen kurmaca bir gözlemde, sessiz çalışma odasını daha çok kullanan kursiyerlerin görev tamamlama puanları da daha yüksektir. Odayı kimin ne kadar kullanacağı rastgele belirlenmemiştir. Bu, gerçek veri veya etki iddiası değildir.
Sonucu kanıtın sınırında tut
- İki özellik birlikte gözlenmiş.
- Çalışma odası kullanımı araştırmacı tarafından rastgele atanmamış.
- Yalnız bu bulgu, odanın yüksek puana neden olduğunu kanıtlamaz.
Sınır: Neden olamayacağını da kanıtlamaz; yalnız bu veriden nedensellik kararı çıkarılamaz.
Alternatif açıklama üret
- Önceden daha düzenli olanlar hem odayı daha çok kullanmış hem görevleri daha çok bitirmiş olabilir.
- Daha başarılı kişiler odayı kullanmaya daha çok yönelmiş olabilir.
- Bu olasılıkların hangisinin geçerli olduğu yeni veriyle araştırılır.
Sınır: Alternatifler varsayımdır; ölçülmüş veya doğrulanmış etkenler diye sunulmaz.
Bir neden iddiasının kanıtlanmadığını söylemek ile iddianın kesin yanlış olduğunu söylemek aynı mıdır?
Hatayı bul
X ile Y birlikte arttı; başka bir açıklama araştırmadan X’in Y’ye neden olduğu kesindir.
İlk hatayı göster
İlk hata: Birlikte değişimden doğrudan kesin nedenselliğe geçilmiş.
Ters yönü ve ortak etken adaylarını düşün; hangi tasarımın hangi iddiayı desteklediğini incele.
Güvenilir bir deney tasarımında koşullara rastgele atama yapılırsa değerlendirmede ne değişir?
Grupların başlangıç farklarını dengeleme yönünde dayanak sağlanır. Uygulama, ölçüm, kayıp katılım ve diğer tasarım ayrıntıları yine incelenir; rastgele atama tek başına kusursuzluk garantisi değildir.
Dersin soruları
1Kurmaca bir gözlemde çalışma odasını daha çok kullananların görev puanları daha yüksek bulunuyor. Katılımcılar kullanıma rastgele atanmamış. En dikkatli sonuç hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Aynı kurmaca oda kullanımı/puan ilişkisi için üçüncü değişken açıklaması hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Bir öğrenci “Pearson korelasyonu sıfırsa değişkenler arasında hiçbir tür ilişki olamaz” diyor. En uygun düzeltme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir ilçede evlerindeki kitap sayısı fazla olan çocukların okuma puanları da yüksek bulunuyor. Çocuklar evlere ya da kitap sayısına rastgele atanmamıştır. Hangi ek tasarım bilgisi bu bulguyu neden iddiasına yaklaştırır?
2Kurmaca bir kentte şemsiye satışının arttığı günlerde otobüs gecikmeleri de artıyor. Bir yorumcu “Yağmur her ikisini birden etkiliyor olabilir” diyor; yağmura ilişkin bir ölçüm kaydı yoktur. Bu öneri için hangi değerlendirme uygundur?
3Kurmaca bir iş yerinde çalışanların uykusu kısa olan günlerde kahve tüketimi fazla bulunuyor. Bir kişi “Kahve uykuyu azaltıyor”, diğeri “Uykusuzluk kahveyi artırıyor” diyor. Uyku ve kahve kayıtlarından başka ölçüm yoktur. Hangi değerlendirme uygundur?
4Kurmaca bir araştırmacı akşam çalışma grubunun sınav puanına etkisini iki tasarımla sınamayı planlıyor. Tasarım I: öğrenciler gruba kendi istekleriyle katılıyor ve puanlar sonra karşılaştırılıyor. Tasarım II: öğrenciler kurayla iki gruba ayrılıyor ve yalnız bir gruba çalışma grubuna katılma görevi veriliyor. Hangi değerlendirme uygundur?
5Kurmaca bir okulda 60 öğrenci kurayla iki gruba ayrılıyor; yalnız bir gruba ek okuma saati veriliyor. Ek saatli gruptan 15 öğrenci çalışmadan ayrılıyor ve ayrılanların çoğunun başlangıç puanı düşüktür. Kalan öğrencilerde ek saatli grubun ortalaması daha yüksek çıkıyor. Atamanın sağladığı denge bu durumda nasıl etkilenir?
6Kurmaca bir ekip, rastgele atadığı iki gruptan birine yeni bir ders programı uyguluyor. Okuma puanları arasındaki fark küçük ve belirsiz çıkıyor. Hangi yorum uygundur?
7Kurmaca bir raporda iki cümle yan yana duruyor: “X’in Y’ye neden olduğu bu veriyle gösterilememiştir” ve “X, Y’ye neden olmaz.” Hangi değerlendirme uygundur?
8Kurmaca bir antrenman kaydında çalışma süresi arttıkça performans önce yükseliyor, sonra yorgunlukla düşüyor (tepe biçiminde, düzenli bir örüntü). Pearson katsayısı 0,02 hesaplanıyor. Bu katsayı için hangi yorum uygundur?
9Kurmaca iki ölçüm arasında Pearson katsayısı 0,85 bulunuyor ve bir yorumcu “Katsayı çok yüksek; nedensellik artık kesindir” diyor. Hangi düzeltme uygundur?
10Kurmaca bir tabloda iki ilişki raporlanmıştır: (a) çalışma süresi ile hata sayısı arasında r = −0,80; (b) ilgi puanı ile hata sayısı arasında r = 0,00. Bir yorumcu “(a) negatif olduğu için zayıf bir ilişkidir; (b) için ise hiçbir tür ilişki yoktur” diyor. Hangi düzeltme uygundur?
Aklında kaldı mı?
İlişkiden neden çıkarırken iki alternatif açıklama nedir?
Ters yön ve iki değişkeni de etkileyen üçüncü bir etken.
Alternatif açıklama üretmek onun doğru olduğunu kanıtlar mı?
Hayır. Bu, ayrıca sınanacak bir olasılık üretmektir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.