hepnotDüşünme, dil ve zekâ: problem temsili ve ölçüm sınırları
Konunun mantığı
Düşünme, bilgileri zihinde ilişkilendirme, kavram kurma, seçenekleri değerlendirme ve problem üzerinde çalışma gibi süreçleri kapsar. Bir problemi çözmek için önce hedefin, engelin ve izin verilen işlemlerin ne olduğu anlaşılmalıdır. Sonuca hızlı ulaşmak ile gerekçeyi doğru kurmak aynı ölçüm değildir. Zihinsel işlemler sözcükler, imgeler veya başka temsiller üzerinden incelenebilir; düşünmeyi yalnız yüksek sesle konuşmayla eşitlemeyiz.
Önceden işe yarayan bir yolu yeni koşullarda da kontrol etmeden sürdürmek problem çözmeyi sınırlayabilir. Kurulum, eski çözüm biçiminde ısrarı; işleve takılma, bir nesnenin alışılmış işlevi dışındaki olanaklarını görememeyi vurgular. İkisi yakın fakat aynı odak değildir. Yeni bir temsil, gerçekten verilmemiş sınırları fark etmeyi sağlayabilir; bu olasılık her problemde tek bir yöntem veya ani kavrayış aşamasının zorunlu olduğu anlamına gelmez.
Dil, düşünceleri başkalarına iletmenin yanında kavramları adlandırma ve gerekçeleri düzenleme aracı olabilir. Bir yönergenin sözcükleri veya gruplaması, kişinin görevi nasıl anladığını etkileyebilir. Ancak bir kişinin bir dilde zorlanmasından bütün düşünme kapasitesinin düşük olduğu çıkarılmaz. Aynı görevin farklı dilsel sunumlarını karşılaştırırken anlama, önceki deneyim, yardım ve süre koşulları ayrı tutulmalıdır; sabit görsel/işitsel kişi tipi etiketi oluşturulmaz.
Zekâ; akıl yürütme, yeni sorunlarla çalışma ve öğrenme gibi yetiler çevresinde farklı kuramsal yaklaşımlarla ele alınan karmaşık bir yapıdır. Bazı yaklaşımlar ortak bilişsel etkenlere, bazıları özel yetiler arasındaki farklılıklara ağırlık verir. Bu ayrımlar bir öğrenciyi tek başarı alanına kilitleyen değişmez tipler değildir. Tek bulmaca, tek sözel yanıt veya tanıdık bir görev bütün yetilerin doğrudan ve eksiksiz ölçümü sayılmaz.
Standartlaştırılmış bir testte maddeler, uygulama koşulları, puanlama ve karşılaştırma grubunun özellikleri önemlidir. Güvenirlik ölçümün tutarlılığıyla, geçerlik ise belirli yorum ve kullanımın ne ölçüde desteklendiğiyle ilgilidir; tekrar aynı puan alınması ölçülmek istenen her şeyi yakalamayı garanti etmez. Bir puanı anlamlandırmak için hangi test, hangi yaş/dil/bağlam ve hangi amaç sorulmalıdır. Burada gerçek bir zekâ testi uygulanmaz; kurmaca görev puanları IQya veya kişinin değişmez değerine dönüştürülmez.
Düşünmede problemi nasıl temsil ettiğin önemlidir. Dil görev yorumunu etkileyebilir. Tek görev veya tek puan, bütün zekâyı ve kişinin değişmez kapasitesini tek başına belirlemez.
Adım adım bir örnek
Kurmaca bir afiş tasarım görevinde amaç, başlık ve tarih bilgisini uzaktan kolay ayırt etmektir. Ece daha önce yalnız renk değiştirerek benzer görevleri çözmüştür; bu görevde aynı boydaki sıkışık yazıları koruyup sürekli renk değiştirir. Yönerge, yazı boyutu ve yerleşimi değiştirmeyi yasaklamamaktadır. Henüz herhangi bir çözümün işe yaradığına ilişkin deneme verisi yoktur.
Amaç ile alışılmış işlemi ayır
- Amaç belirli renk değil, başlık/tarih bilgisinin ayırt edilmesidir.
- Önceki çözüm yolunda ısrar edilerek boyut ve yerleşim olanakları araştırılmamış.
- Kurulum olasılığı bu dar davranışta tartışılabilir; kişinin genel zekâsı veya kişiliği hakkında hüküm verilmez.
Sınır: Alternatifin bulunması başarılı afiş veya öğrenme etkisi kanıtı değildir; henüz karşılaştırmalı deneme yoktur.
İzinli seçenekleri yeniden temsil et
- Yasak olmayan değişkenleri listele: renk, yazı boyutu, bilgi sırası ve yerleşim.
- Amaçla ilişkilerini ayrı seçenekler olarak kur.
- Hangi seçeneğin daha uygun olduğunu belirlemek için hedefe uygun karşılaştırma gerekir; sadece yeni olmak yetmez.
Sınır: Bu bir tasarım öğretim modeli; bütün problem çözümlerinin aynı sırayla ilerlediği iddiası değildir.
Yönerge yazı boyutunu sabit tutmayı zorunlu kılsaydı, o değişkeni kullanmamak neden aynı kurulum kanıtı olmazdı?
Hatayı bul
“Bu görevde düşük puan aldı; o hâlde bütün düşünme yetileri aynı ölçüde düşüktür ve değişmez.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Tek görevin puanını bütün yetilerin doğrudan ve değişmez ölçümü saymasıdır.
Görev kapsamı, dil/deneyim, uygulama ve puana yüklenen yorumun ölçme kanıtı incelenmelidir. Bir performans kaydı bütün zihinsel kapasite veya geleceğin kesin hükmü değildir.
Afiş örneğinde yönerge yazı boyutunu ve yerleşimi açıkça sabit tutup yalnız renk değişimine izin verseydi, Ecenin o iki değişkeni kullanmaması nasıl yorumlanırdı?
Bu kez boyut ve yerleşimi değiştirmemek görev kuralına uymaktır; sırf bu davranış kurulum kanıtı olmaz. Renk seçeneklerinde eski bir tercihte ısrar edip etmediği ayrı gözlem ister. Yeni hedef ve izinler belirlenmeden bilişsel engel etiketi verilmez.
Dersin soruları
1Kurmaca sahne maketi etkinliğinde öğrenciye hafif bir karton yüzey, şeffaf bir kap ve küçük bir işaret verilmiştir. Amaç işareti farklı yükseklikte temsil etmektir; yönerge kap üzerine işaret yerleştirmeye izin verir. Öğrenci “Kap yalnız içine bir şey koymak içindir; yükseltiyi temsil etmek için kullanılamaz” diyerek bu seçeneği düşünmez. Gerçek düzenek veya güvenlik deneyi değildir. Burada hangi problem çözme engeli özellikle vurgulanıyor?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca bir akıl yürütme görevinde K formunun yönergesi bazı öğrencilerin yeni öğrendiği uzun sözcükler içeriyor. L formu aynı hedef ilişkiyi daha tanıdık sözcüklerle açıklamayı amaçlıyor. Bir öğrenci Kde yanlış, Lde doğru yanıt veriyor. Formların gerçekten eş güçlükte olduğu, uygulama sırası ve alıştırma etkisi ayrıca kontrol edilmemiştir. Hangi yorum desteklenir?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca bir okul etkinliğinde altı maddelik özgün bir şekil sıralama görevine puan veriliyor. Bunun standart bir zekâ testi olduğuna ilişkin geçerlik/güvenirlik, yaş normu veya uygulama yönergesi kanıtı yok. Bir kişi bu puanı doğrudan IQ olarak adlandırıp öğrencinin bütün gelecekteki başarısını kesin sıralamak istiyor. Temel itiraz hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir etkinlikte öğrenciden, ölçüleri verilen ahşap kutuları tek bir rafa sığdırması isteniyor. Yönerge rafın yüksekliğinin sabit olduğunu, kutuların döndürülebileceğini ve üst üste konabileceğini, ama raftan taşırılamayacağını söylüyor. Problemi çözmeye başlarken hangi ilk adım problem tanımına en uygundur?
2Kurmaca bir etkinlikte öğrenci, geçen hafta bir askı problemini telle çözmüştür. Bu hafta benzer bir problemde yönerge ipin kullanımına da izin vermektedir; öğrenci yine yalnız tel denemekte, ipi hiç denememektedir. Burada hangi engel öne çıkıyor?
3Kurmaca bir etkinlikte öğrenci bir dağıtım problemini önce sayı tablosuyla, sonra aynı bilgiyi okla gösteren bir çizimle temsil ediyor ve ikinci temsilde yönergede yazılı olmayan bir sınırın aslında bulunmadığını fark ediyor. Bu gözlem hakkında hangi yorum doğrudur?
4Kurmaca bir yol bulma sorusunda Mert doğru sonuca on saniyede ulaşıyor ama sonucun gerekçesini sorulunca anlatamıyor. Selin yirmi beş saniyede ulaşıyor ve hedefi, engeli ve izinli yolları yazarak açıklıyor. Değerlendirici yalnız süreye bakıp Mert’i üstün sayıyor. Hangi itiraz uygundur?
5Kurmaca bir derste öğrenci, “dengeleme noktası” kavramının adını öğrendikten sonra gerekçelerini daha düzenli yazabiliyor. Dilin düşünmeyle ilişkisi hakkında hangi ifade dersle uyumludur?
6Kurmaca bir okulda aynı sıralama görevi bir öğrenciye önce sözlü yönergeyle, sonra şemayla sunuluyor; öğrenci şemada daha iyi sonuç alıyor. Bir öğretmen “Bu öğrenci görsel tiptir” iddiasını sınamak istiyor. Hangi karşılaştırma planı iddiayı sınamaya en çok yaklaştırır?
7Kurmaca bir öğretim notunda bazı yaklaşımların ortak bilişsel etkenlere, bazılarının özel yetiler arasındaki farklılıklara ağırlık verdiği yazılıyor. Bir öğretmen bunu okuyup “Deniz sayısal tiptir, sözel alanlar ona kapalıdır” diyor. Bu çıkarım için hangi düzeltme uygundur?
8Kurmaca bir kulüpte üyelerin bir kısmı aynı bilmeceyi yıllardır çözüyor, bir kısmı ilk kez görüyor. Bitirme süreleri karşılaştırılıp “yeni üyeler daha az yeteneklidir” deniyor. Önceki deneyim ayrıca kaydedilmemiştir. Hangi değerlendirme dersle uyumludur?
9Kurmaca bir hız testi iki gün arayla aynı kişilere uygulanıyor ve puanlar çok tutarlı çıkıyor. Test hazırlayıcısı “Bu test akıl yürütmeyi ölçer” diyor. Hangi yorum uygundur?
10Kurmaca bir tabloda aynı ham puan (40) iki karşılaştırma grubunda farklı yerde duruyor: 8 yaş grubunda üst sıralarda, 15 yaş grubunda orta sıralarda. Hangi yorum dersle uyumludur?
Aklında kaldı mı?
Kurulum ve işleve takılma hangi farklı odağı vurgular?
Kurulum eski çözüm yolunda kontrolsüz ısrarı; işleve takılma nesnenin alışılmış işlevi dışındaki olanaklarını görememeyi vurgular. Tek olaydan kalıcı kişi tipi çıkarılmaz.
Güvenirlik ile geçerlik neden aynı şey değildir?
Tutarlı ölçüm, ölçülmek istenen yapı ve amaçlanan yorum için gerekli kanıtın tamamı değildir. Tekrar benzer puan verilmesi bütün zekâ/gelecek yorumlarını doğrulamaz.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.