hepnotDavranışın biyolojik temelleri ve yaşam boyu gelişim: çok etkenli açıklama
Konunun mantığı
Davranışın biyolojik temellerini incelemek, kişinin sinir sistemi, bedensel düzenleme süreçleri ve çevresi arasındaki ilişkileri araştırmaktır. Sinir sistemi bilgilerin taşınması ve işlenmesiyle; endokrin sistem hormonlarla gerçekleşen düzenlemeyle ilişkilidir. Bu sistemler birbirinden kopuk çalışmaz. Biyolojik bir ilişki bulunması, davranışın öğrenme geçmişi ve sosyal bağlamının önemsiz olduğu anlamına gelmez; tek davranıştan belirli bir bedensel sorun tanısı konulmaz.
Beynin farklı bölgeleri bazı işlevlerle daha yakından ilişkili olabilir; bir görevin gerçekleşmesi yine birden fazla süreç ve bağlantıyla ilgilidir. Bir görev sırasında belirli bölgede etkinlik görülmesi, o bölgenin tek başına bütün görevi yaptığını veya kişinin o beceriye doğuştan ve değişmez biçimde sahip olduğunu göstermez. Ölçüm ile nedensel/tek nedenli açıklama ayrı iddialardır. Bu ders beyin görüntüsü yorumlayarak kişilik veya hastalık teşhisi öğretmez.
Kalıtsal özellikler ile fiziksel/sosyal çevre gelişim içinde etkileşir. Biyolojik altyapı deneyimlerin yaşanmasını ve işlenmesini etkilerken deneyimler de davranış örüntülerinin oluşmasına katkı verebilir. Her davranış için sabit bir kalıtım–çevre yüzdesi bulunmuş gibi konuşmayız. Aynı yaş veya benzer aile koşulları, bütün bireylerin aynı gelişim çizgisini veya davranışı göstermesini zorunlu kılmaz. Tek dosyada gözlenen farkın hangi etkenlerden doğduğunu belirlemek için ek veri gerekir.
Büyüme bedensel boyut ve yapıda nicel değişimi; olgunlaşma biyolojik sistemlerin gelişimine bağlı işlevsel hazır oluşu; öğrenme deneyim ve alıştırmayla kazanılan görece kalıcı değişimi vurgular. Bu kavramlar gerçekte birbirinden yalıtılmış üç kutu değildir. Örneğin yeni bir etkinliği yapabilecek bedensel hazır oluş ile o etkinliğin özel kuralını deneyimle öğrenmek aynı açıklama değildir. Yalnız zamanın geçtiğini görmek, beceri artışını kesin olarak olgunlaşmaya veya kesin olarak eğitime bağlamaya yetmez.
Gelişim doğum öncesinden ileri yaşlara uzanan fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal değişimleri kapsar. Alanlar etkileşebilir fakat her alandaki değişimin bütün alanları aynı hızda ve yönde değiştirdiği varsayılmaz. Dönem adları genel örüntüleri incelemeye yarar; tek yaştan her becerinin tamamlandığını veya tek görevden kişinin bütün gelişim düzeyini çıkarmayız. Aşağıdaki kurmaca örnekler gerçek katılımcı araştırması değildir; tanı, tedavi, beslenme veya gelişim taraması önerisi vermez.
Biyoloji ve çevre birlikte değerlendirilir. Büyüme, olgunlaşma ve öğrenme farklı odaklardır; tek yaş veya tek görev kişiye kesin gelişim hükmü vermez.
Adım adım bir örnek
Kurmaca bahçecilik atölyesi notunda bir genç kursiyerin altı ayda boyunun uzadığı; bu sürede yeni bir bağlama tekniğinin yönergesini çalışıp daha sonra bağımsız uyguladığı yazılıdır. Ayrıca genel el-göz eşgüdümünün geliştiği düşünülüyor; ancak eşgüdüm için önceki deneyim, bedensel gelişim ve alıştırma etkileri ayrı ölçülmemiştir. Bu, gerçek gözlem veya etki raporu değildir.
Gözlemi kavramdan ayır
- Boydaki nicel artış büyüme odağındadır.
- Tekniğin özel yönergesini çalışıp kullanma deneyimle kazanım, yani öğrenme yönünü öne çıkarır.
- Genel eşgüdüm artışının yalnız olgunlaşmadan kaynaklandığı verilen notla kesinleştirilemez.
Sınır: Tekniğin öğrenme yönünü tanımak, başarının bütün biyolojik ve çevresel nedenlerini ayıran bir deney yapıldığı anlamına gelmez.
Her iddia için eksik karşılaştırmayı sor
- Fiziksel büyüme verisini, özel tekniğin kuralını bilmekten ayrı kaydet.
- Genel eşgüdüm değişiminde zamanla birlikte alıştırma ve başka yaşantıların da değiştiğini not et.
- Olgunlaşma ile deneyim katkısını tek gözlemden bütünüyle ayrıştırma.
Sınır: Bu açıklama olgunlaşmayı reddetmez; verilen dosyada tek neden olarak kanıtlanmadığını söyler.
Kursiyerin yalnız boyunun uzaması, öğretilmemiş bir bağlama kuralını kendiliğinden bildiğini neden göstermez?
Hatayı bul
“Davranışın beyinde karşılığı var; demek ki çevre ve öğretim onu değiştiremez.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Biyolojik temel bulunmasını deneyimle etkileşimin ve değişimin olanaksızlığı saymasıdır.
Biyolojik işleyiş ile çevre/deneyim açıklamaları birbirini dışlamaz. Hangi değişimin nasıl gerçekleştiği ayrı kanıt ister; biyolojik ilişki tek başına değişmez kader sonucu vermez.
Bahçecilik notundan yönergeyi çalışma bilgisi çıkarılıp yalnız “altı ay sonra bağlama işi daha iyi” denirse açıklamanın gücü nasıl değişir?
Yaşantı ve alıştırma bilgisi artık açık değildir; iyileşmenin yalnız öğrenmeden veya yalnız olgunlaşmadan kaynaklandığı kesinleşmez. Boyut artışı, deneyim ve işlevsel hazır oluşa ilişkin ayrı bilgi gerekir. Bu belirsizlik gerçek kişiye gelişim tanısı koyma gerekçesi değildir.
Dersin soruları
1Kurmaca bir görevde gönüllüler nesneleri zihinde farklı yönlere çevirme soruları çözerken bir beyin bölgesinde etkinlik kaydedildiği yazılıdır. Başka bölgelerle ilişki, nedensel müdahale ve önceki deneyim etkisi hakkında veri yoktur. Gerçek deney sonucu sunulmuyor. Hangi yorum kanıt sınırını korur?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca notta aynı yaşta iki kursiyerden biri yeni bir uzamsal bulmacayı daha çabuk tamamlıyor; diğeri ortak etkinlikte sıra düzenlemeyi daha rahat yürütüyor. Ön deneyimleri ve görevlerin koşulları aynı değildir. Bir değerlendirici tek bulmaca puanıyla iki kişinin bütün gelişim alanlarını sıralamak istiyor. Bu değerlendirmeye hangi itiraz uygundur?
Bu soruda hata mı var?3Üç kurmaca öğretim açıklaması veriliyor: I bedensel uzunluk ölçülerindeki nicel artış; II sinir-kas sistemlerinin biyolojik gelişimine bağlı işlevsel hazır oluş; III daha önce bilinmeyen bir harita işaretleme kuralının alıştırma ve deneyimle görece kalıcı kazanılması. Bunlar gerçek kişiye tanı koyan gözlemler değil, kavramları ayırmak için yazılmış açıklamalardır. I/II/III için vurgulanan kavramlar hangi sıradadır?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir okul notunda, kalabalık sınıfta çekingen davranan bir öğrenci için bir değerlendirici “Bu, hormon düzenlemesindeki bir bedensel sorunun belirtisidir” diyor. Notta başka bir bedensel ölçüm, öğrenme geçmişi ya da sosyal bağlam bilgisi yoktur. Hangi itiraz en uygundur?
2Kurmaca bir kayıtta aynı evde büyüyen iki kardeşten biri müzik etkinliklerinde uzun süre kalıyor, diğeri kısa süre kalıyor. Yaşları, ailenin tutumu ve evdeki olanaklar benzerdir. Bir gözlemci farkı açıklamak istiyor. Hangi yorum eldeki bilgiyi aşmaz?
3Kurmaca bir öğretmen notunda “Çocuğun biyolojik altyapısı yaşadığı deneyimlerin nasıl işleneceğini etkiler; yaşanan deneyimler de davranış örüntülerinin oluşmasına katkı verebilir” deniyor. Bu cümleden hangi çıkarım yapılır?
4Kurmaca bir vaka notunda, bir liste ezberleme görevinde etkinliği alışılmıştan düşük bulunan bir beyin bölgesine sahip kişinin aynı görevi yavaş da olsa yapabildiği yazılıyor. Bölgeler arası bağlantı ve önceki deneyim hakkında bilgi yoktur. Bu not, görevin tek bir bölgeyle yapıldığı fikrine karşı hangi yorumu destekler?
5Kurmaca bir kayıtta bir çocuk bir yıl önce bisiklet süremezken bugün sürebiliyor. Bu sürede boyu uzamış, denge kasları gelişmiş ve haftada üç gün biriyle çalışmıştır. Çocuğun becerisinde alıştırmanın (öğrenmenin) katkısına yaklaştıran hangi ek veri en uygundur?
6Kurmaca notta yaşıt iki kursiyer sekiz ay sonra yeni bir ritim dizisini çalabiliyor. Biri bu sürede haftalık alıştırma yapmış, öteki yapmamıştır; ikisinin başlangıç düzeyi kayıtlı değildir. Alıştırmanın katkısını ayırmaya hangi ek bilgi en çok yaklaştırır?
7Kurmaca bir gelişim notunda “ilkokul dönemi” adı, bir sınıftaki birçok çocukta görülen ortak bir örüntüyü anlatmak için kullanılmıştır. Aynı notta yaşıt iki çocuktan biri tek bir sıralama görevini hızla çözmüştür. Hangi yorum uygundur?
8Kurmaca bir kayıt tablosunda bir çocuğun bedensel ölçümleri (boy, kütle) yaşıtlarından hızlı artmış; sıralama görevi başarısı yaşıtlarıyla benzer; sosyal etkinliklere katılımı yaşıtlarından yavaştır. Bir gözlemci “Bedensel gelişimi hızlı, demek ki her alanda hızlı ilerliyor” yazmıştır. Hangi değerlendirme dersin sınırlarına uyar?
9Kurmaca bir ders notunda “Bu davranışın yüzde altmışı kalıtımdan, yüzde kırkı çevreden gelir” deniyor; yüzdenin nasıl bulunduğuna dair bir veri yoktur. Hangi itiraz uygundur?
10Bir öğretmen büyüme, olgunlaşma ve öğrenmeyi üç ayrı kutu gibi anlatıyor ve “Bir beceri artışı hangi kutuya girerse yalnız o süreçten gelir” diyor. Derse göre en uygun düzeltme hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Büyüme, olgunlaşma ve öğrenme hangi farklı odakları vurgular?
Büyüme bedensel boyut/yapıda nicel değişimi; olgunlaşma biyolojik gelişime bağlı işlevsel hazır oluşu; öğrenme deneyimle görece kalıcı kazanımı vurgular. Gerçek gelişimde etkileşebilirler.
Gelişim dönemi veya tek görev puanı neden bütün kişi için kesin hüküm değildir?
Fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal alanlar; bireysel hız, deneyim ve görev koşulları değişebilir. Genel dönem örüntüsü her kişide her beceriyi aynı anda garanti etmez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.