hepnotMantık ve dil: anlam, gönderim ve kapsamı açıklığa kavuşturma
Konunun mantığı
Mantıksal değerlendirmede neyin söylendiğini belirlemek gerekir. Bir sözcüğün birden fazla yerleşik anlamı olması, cümlenin birden fazla yapısal okuması veya zamirin kimi gösterdiğinin açık olmaması farklı sorunlardır. Bunların hepsini doğrudan çelişki diye etiketlemeyiz. Çelişkiyi sınamak için aynı anlam, zaman ve bakımdaki yargılar belirlenmelidir; anlamlar farklıysa önce ifadeleri ayırırız.
Çok anlamlılık ile sınır bulanıklığı aynı değildir. “İnce” sözcüğü kalınlığı az olan levhayı veya özen gerektiren işi farklı anlamlarda niteleyebilir. Buna karşılık “yeterince hızlı teslim” sözünde değerlendirme eşiği belirtilmemiş olabilir; teslim süresini tam bilmek eşik seçimini tek başına yapmaz. Ölçüt eksikliği, olayın ölçümünün bilinmemesinden ayrılır. Bu ayrımlar kişileri kalıcı düşünme veya öğrenme tipi olarak sınıflandırmaz.
Değillemenin ve niceleyicinin kapsamı da önemlidir. “Hiç kimse yapmadı” ile “Herkesin yaptığı doğru değil” aynı şey değildir: ikinci ifade en az bir yapmayanı gerektirir, başkalarının yapmış olmasına izin verir. Doğal bir cümlenin tek zorunlu okumasını kanıtsız dayatmayız. Sorularda ya iki okuma açıkça verilir ya da sembolleştirmenin ne anlama geldiği önceden tanımlanır.
Bir çıkarım boyunca aynı terim aynı anlamda kullanılmalıdır. “İnce levha”daki kalınlık özelliği ile “ince iş”teki özen gerektirme özelliğini, yalnız harfleri aynı diye aynı yüklem saymak bağlantı kurmaz. Bağlam açıklanınca birine T, diğerine U gibi ayrı gösterim verilebilir. Bu, levhanın dikkat gerektirip gerektirmediğini gerçek dünyada kararlaştırmaz; yalnız sunulan gerekçenin o sonucu zorunlu sağlamadığını gösterir.
Açıklığa kavuşturma için kapsamı, gönderimi ve değerlendirme ölçütünü ayrı sor. Zamirin iki olası göndergesi varsa hedeflenen kişiyi adıyla yaz; niceleyici kapsamını açık cümleyle belirt; bulanık ölçüt için kullanılacak eşiği ve amacı tanımla. Böyle bir sözleşme belirli soruyu çözülebilir yapar ama bütün doğal dil nüanslarını yakaladığı iddiası değildir. Şiirde çok anlamlılık anlamlı bir tercih olabilir; burada amaç gerekçelendirme sırasında istenmeyen anlam kaymasını önlemektir.
Belirsizlik çelişkiyle özdeş değildir. Önce sözcüğün anlamı, zamirin gönderimi, niceleyici kapsamı ve değerlendirme ölçütünü açıkla; sonra seçilen yargıların ilişkisini denetle.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca not: “Zeynep, Elife onun hazırladığı çizelgeyi gönderdi.” Ek bağlam yoktur. İnceleme için iki olası hedef anlam açıkça veriliyor: I çizelgeyi Zeynep hazırladı; II çizelgeyi Elif hazırladı. Bu iki hedefin ikisinin de doğal dilde her bağlamda eşit ağırlıkta olduğu iddia edilmiyor.
Hedef anlamı doğrudan yaz
- I için “Zeynep, Zeynepin hazırladığı çizelgeyi Elife gönderdi” açıklamasını kullan.
- II için “Zeynep, Elifin hazırladığı çizelgeyi Elife gönderdi” açıklamasını kullan.
- Gönderen kişiyle hazırlayan kişiyi ayrı kaydet; ilk cümleden ek bağlam olmadan hedefi kesinleştirme.
Sınır: İnceleme iki hedef okumayı karşılaştırır; konuşmacının gerçek niyetini araçla bulduğunu iddia etmez.
İlişki değişkenlerini ayır
- G gönderen, A alıcı, H hazırlayan olsun: G=Zeynep, A=Elif sabit.
- I, H=Zeynep; II, H=Elif atamasıdır.
- Belirsiz kalan hazırlayanın kimliğidir; iki hedeften yalnız birini seçmek için ek bilgi gerekir.
Sınır: Birden çok okuma bulunması tek bir yorum içinde Hnin iki kişi olduğu çelişkisini kurmaz.
“Çizelgeyi hazırlayan Zeynepti” ek bilgisi gelirse hangi hedef korunur; bu bilgi gelmeden öteki hedefi yanlış sayabilir miydik?
Hatayı bul
“Cümlede iki okuma varsa cümle aynı anda hem doğrudur hem yanlıştır; dolayısıyla çelişiktir.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Farklı yorumlardaki iki yargıyı aynı anlam ve bağlamdaki tek önerme gibi birleştirmesidir.
Önce okumaları ayırıp hedef anlamı belirle. Bir okumanın doğru, ötekinin yanlış olması belirsizliğin sonucudur; aynı sabit yargının hem doğru hem yanlış olduğu gösterilmiş olmaz.
Toplantı sorusundaki üç katılımcının hiçbiri sunum yapmamış olsaydı, açıkça verilen I ve II okumaları nasıl değişirdi?
I doğru olurdu; hiçbir katılımcı sunum yapmamıştır. II de doğru olurdu; en az bir katılımcı bulunduğu için bütünün sunum yaptığı iddiası yanlıştır. Aynı doğruluk değeri bu iki okumanın her durumda eşdeğer olduğunu göstermez; ilk karma olay bunları ayırır.
Dersin soruları
1Kurmaca toplantının üç katılımcısı Ada, Bora, Cemdir. Ada ve Cem sunum yapmış, Bora yapmamıştır. “Katılımcıların hepsi sunum yapmadı” cümlesi için bu soruda iki farklı okuma açıkça tanımlanıyor: I hiçbir katılımcı sunum yapmadı; II bütün katılımcıların sunum yaptığı doğru değildir. Doğal cümlenin tek doğru okuması sorulmuyor. Verilen olayda (I, II) doğruluk sırası hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca tartışmada “Bu levha incedir” cümlesindeki ince, kalınlığı az anlamında; “İnce işler özen gerektirir” cümlesindeki ince ise hassas/özen isteyen iş anlamında açıkça kullanılıyor. Bir kişi yalnız bu iki cümleye dayanarak “Öyleyse bu levha özen gerektirir” sonucunun zorunlu olduğunu savunuyor. Levha hakkında başka veri yok. Sunulan gerekçenin temel sorunu nedir?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca teslim kaydında işin tam 8 dakikada bitirildiği doğru ölçülmüştür. Ekip “Teslim hızlıydı” ile “Teslim hızlı değildi” sözlerini değerlendiriyor; fakat hızlı için amaç, karşılaştırma grubu veya süre eşiği üzerinde henüz anlaşılmamıştır. İki kişinin aynı ölçütü kullandığı da verilmemiştir. Önce ne yapılmalıdır?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir kayıt defterinde üç ifade var: (a) “Çay çok güzeldi.” — çay sözcüğü bu kayıtta hem içecek hem küçük akarsu anlamında yerleşiktir ve hangisinin kastedildiğine dair ek veri yoktur; (b) “Yeterince geniş oda gerekiyor.” — genişlik eşiği ve amaç belirtilmemiştir; (c) “Kutunun ağırlığı henüz tartılmadı.” — ölçüm yapılmamıştır. Bu üç ifadedeki belirsizlik türleri (a; b; c) sırasıyla hangisidir?
2Kurmaca listede en az üç katılımcı vardır. Okuma I: bazı katılımcılar sunum yapmadı. Okuma II: bazı katılımcıların sunum yaptığı doğru değildir. I’in doğru olduğu biliniyor. II ile ilgili hangisi söylenebilir?
3Kurmaca bir ilanda ek bağlam verilmeden “Eski kitap ve defterler satıldı” yazılıdır. İki açık okuma tanımlanıyor: I hem kitaplar hem defterler eskidir; II yalnız kitaplar eskidir, defterlerin eskiliği hakkında bilgi yoktur. İlanı kayda geçirecek kişi için hangi değerlendirme uygundur?
4Kurmaca arşivde en az bir dosya vardır. Okuma II: “Dosyaların hepsinin imzalı olduğu doğru değildir.” Okuma II hangi durumda yanlıştır?
5Kurmaca raporda “Bu kutu ağırdır” cümlesinde ağır, kütlesi büyük anlamında; “Ağır sözler kırar” cümlesinde ağır, incitici anlamında açıkça kullanılıyor. İki cümle birlikte bir çıkarımın öncülü olacaktır. Bu cümleler sembolleştirilirken hangisi uygundur?
6Kurmaca iki gerekçe var. I: “Bu çanta ağırdır (kütlesi büyüktür). Kütlesi büyük çantalar taşınırken yorar. Öyleyse bu çanta taşınırken yorar.” II: “Bu söz ağırdır (incitici). Kütlesi büyük çantalar taşınırken yorar. Öyleyse bu söz taşınırken yorar.” Hangi değerlendirme doğrudur?
7Kurmaca denetimde beş ayrı yargı çifti inceleniyor. Hangi çift, çelişki sınamasının doğrudan yapılabileceği biçimde aynı anlam, zaman ve bakımdadır?
8Kurmaca bir inceleme iki metni karşılaştırıyor: bir gerekçelendirme paragrafı ile bir şiir. İkisinde de iki yerleşik anlamı olan “ince” sözcüğü geçiyor. İnceleyici derste verilen çerçeveye göre çalışacaktır. İki metinde çok anlamlılığa yaklaşım nasıl olmalıdır?
9Kurmaca günlükte ek bağlam olmadan “Ece Selin’i aradı. O çok yorgundu.” yazıyor. İkinci cümledeki “O” zamirinin iki olası göndergesi vardır: Ece ya da Selin. Dersin açıklığa kavuşturma yoluna uygun plan hangisidir?
10Kurmaca tur listesindeki katılımcı sayısı için bir bilgi yoktur; liste boş olabilir. Okuma I: hiçbir katılımcı turu tamamlamadı. I’in doğru olduğu biliniyor. Okuma II: katılımcıların hepsinin turu tamamladığı doğru değildir. II için ne söylenebilir?
Aklında kaldı mı?
Çok anlamlılık ile sınır bulanıklığı nasıl ayrılır?
Çok anlamlılıkta farklı anlam/okumalar; bulanıklıkta bir ölçütün uygulanacağı sınır durumları açık olmayabilir. Ölçümü tam bilmek değerlendirme eşiğini tek başına belirlemez.
Mantıksal çelişkiyi incelemeden önce dilde hangi sabitleri kontrol ederiz?
Terim anlamı, gönderim, zaman, bakım ve niceleyici/değilleme kapsamı aynı olmalıdır. Belirsiz cümlelerin harflerini aynı görmek yeterli değildir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.