hepnotVarlık felsefesine giriş: var olma, bilme ve temel türleri
Konunun mantığı
Varlık felsefesi, neyin var olduğu, var olanların ne tür olduğu, temel yapısı, değişimi ve birliği gibi soruları inceler. Bu girişte ontoloji adı bu genel araştırma alanı için kullanılır. Bir fizik deneyinin belli bir cismin hareketini ölçmesiyle, değişmenin veya bir varlık türünün ne anlama geldiğini sormak aynı iş değildir; yine de bilimsel bulgular felsefi tartışmayı besleyebilir. Alanlar ilişkilidir, birbirinin basit yerine geçmez.
Bir şeyin var olup olmadığına ilişkin iddia ile o şey hakkında neyi nasıl bilebileceğimize ilişkin iddia ayrılır. Ontolojik odak var olma ve varlığın niteliğidir; epistemolojik odak bilgi, gerekçe, kaynak ve sınırdır. Aynı tartışmada ikisi birlikte bulunabilir. Bir şeye dair yeterli kanıtımız bulunmamasından onun var olmadığı sonucu, ek bir köprü gerekçesi olmadan çıkmaz; var olduğuna inanmak da onu bildiğimizi tek başına göstermez.
Temel ders tanıtımında materyalizm varlığın temelini madde/fiziksel gerçeklikle açıklayan yaklaşımlar ailesi olarak ele alınabilir. İdealist yaklaşımlar ise düşünsel veya zihinsel olanın temel oluşunu farklı biçimlerde savunur. Bunları yalnız gündelik maddeye düşkünlük veya yüksek ideallere sahip olmak anlamında kullanma. Ayrıca ontolojik bir açıklama, bilginin hangi yöntemle edinildiği sorusuna tek başına cevap değildir; maddeci olmak ile deneyci olmak aynı sınıflandırma değildir.
Düalizmin bir biçimi, zihinsel olan ile fiziksel olanı birbirine indirgenmeyen iki temel tür olarak ele alır. Bu, sırf iki örnek saymak veya aynı fiziksel şeyin iki görünüşünü belirtmekle gösterilmiş olmaz. Her düalist, idealist veya maddeci düşünürün aynı gerekçeyi savunduğu varsayılamaz. Bu girişteki kurmaca metinler yalnız açıkça belirtilen iddiayı sınıflandırır; gerçek bir filozofun bütün sistemi tek cümleye indirgenmez.
Görünüş, değişme ve özdeşlik sorunlarında gözlem ile gözlemin ontolojik yorumunu ayırmak gerekir. Bir şeyin farklı koşulda farklı görünmesi, tek başına dış dünyanın yokluğunu veya bütün varlığın yalnız zihinsel olduğunu kanıtlamaz. Hangi ek varsayımla hangi sonuca ulaşıldığı sorulmalıdır. Benzer biçimde fiziksel bir açıklamanın başarılı olması, bütün mümkün varlık türleri hakkındaki felsefi tartışmanın kendiliğinden kapandığı anlamına gelmez.
Ne var, ne tür var sorusu ile nasıl biliriz sorusunu ayır. Maddeci/idealist/düalist adları ontolojik açıklamaya ilişkindir; deneycilik gibi bilgi kaynağı sınıflarıyla özdeş değildir. Bir algı durumu tek başına bütün varlık görüşünü kesinleştirmez.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca tartışmada A: “Biz gözlemlemesek de bu uzak gezegenin varlığı sürer mi?” diye soruluyor. B: “Gezegen hakkında ulaştığımız sonucun güvenilirliği için hangi kanıt gerekir?” diye soruluyor. Bunlar gerçek bir filozofun metni veya gerçek gezegen araştırmasının raporu değildir.
Sorunun istediği cevabı bul
- A için beklenen yanıt, varlığın gözlemden bağımsız sürüp sürmediğine ilişkindir; ontolojik odak vardır.
- B için beklenen yanıt kanıt ve güvenilirlik ölçütüdür; epistemolojik odak vardır.
- Aynı gezegen konuşulsa da cevabı istenen sorun aynı değildir.
Sınır: Bir soru iki alanı ilişkilendirebilir; sınıflandırma burada özellikle sorulan odağa göredir.
Varlık iddiası–bilgi iddiası tablosu
- Bir sütuna gezegenin varlığına, diğerine onu bilmemizin koşullarına ilişkin iddiaları yaz.
- Kanıt yetersizliğini varlık yokluğuna dönüştüren geçiş için ayrı gerekçe iste.
- Varlık kabulünün tek başına her bilgi iddiasını güvenilir yapmadığını da kontrol et.
Sınır: Bu ayrım gezegenin gerçekten var veya yok olduğuna kendi başına karar vermez.
Konu aynı kaldığında soru odağı ve iddia türü yöntemleri neden farklı alanları görünür kılıyor?
Hatayı bul
Öğrenci “Bir şey hakkında yeterli bilgi bulamadım; öyleyse o şey yoktur. Düşüncelerin varlığını kabul eden herkes de zorunlu olarak düalisttir” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Yeterli bilgi bulunmamasından, ek gerekçe olmadan ontolojik yokluk sonucu çıkarıyor.
Bilme koşulu ile var olmayı ayır. Ayrıca düşünceyi gerçek kabul etmek, onun fiziksel olandan bağımsız ikinci temel töz olduğunu savunmak değildir; metnin açıklama biçimi ayrıca incelenir.
Çalışılmış gezegen tartışmasında güçlü gözlem verisi eklenirse hangi soru doğrudan destek kazanır; bütün ontolojik görüşler çözülür mü?
Gezegen hakkındaki bilgi iddiasının kanıtı ve güvenilirliği doğrudan güçlenebilir. Verinin niteliği yine incelenir. Bu ek veri, bütün varlık türleri ve her türlü gözlemden bağımsızlık üzerine felsefi görüşleri tek başına kesinleştirmez; ontolojik sonuç için kullanılan ek varsayımlar açıklanmalıdır.
Dersin soruları
1Hepnot için yazılmış iki soru: I: “Zihinsel yaşantılar fiziksel süreçlerden farklı bir temel varlık türü müdür?” II: “Zihinsel yaşantılar hakkındaki açıklamamızın güvenilirliğini hangi gerekçeyle savunabiliriz?” Soru, her birinin doğrudan odağını soruyor. İki odağı hangi seçenek doğru ayırır?
Bu soruda hata mı var?2Özgün kurmaca düşünür notu: “Düşünme ve duygu gerçektir; fakat fiziksel gerçeklikten bağımsız ikinci temel töz değildir. Bunların fiziksel süreçlerle nasıl açıklanacağını araştırıyorum.” Not, bilgiyi yalnız duyulardan edindiğimizi söylemiyor. Bu not hakkında en uygun değerlendirme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Özgün düşünce etkinliğinde aynı yüzeyin farklı aydınlatmalarda farklı renkte göründüğü veriliyor. Katılımcı, yalnız bu gözlemden “Yüzeyin varlığı zihne bağlıdır” sonucuna geçiyor. Etkinlik yüzeyin ontolojik statüsünü belirleyen başka öncül sunmuyor. Bu geçişe yönelik en isabetli itiraz hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Özgün kurmaca felsefe kulübü “rüya” konusunda soru hazırlıyor. Her soruda konu aynıdır; soruların cevaptan istediği şey farklıdır. Aşağıdakilerden hangisi doğrudan epistemolojik odaklı bir sorudur?
2Özgün kurmaca bir ekip, kişi duygusal bir sahne izlerken beyindeki belli bir bölgenin etkinleştiğini ölçer. Bir tartışmacı bu bulguyu anarak “duygu, fiziksel olandan farklı bir temel varlık türü müdür?” sorusunu ele alıyor. Bulgu ile bu soru arasındaki ilişki hakkında hangisi söylenebilir?
3Özgün kurmaca ödev: Mert, her yeni teknoloji ürününü alan, maddi konfora çok değer veren biridir. Selin ise yüksek ideallerinden ödün vermeyen biridir. Ne Mert ne Selin varlığın temeli hakkında bir iddia ileri sürüyor. Maddeci ve idealist adlarının derste tanıtılan anlamı bakımından hangi çıkarım uygundur?
4Özgün kurmaca düşünür notu (Nehir): “İnsanların bilgiyi yalnız duyu deneyimiyle edindiğini düşünüyorum. Varlığın temelinin ne olduğu konusunda ise bu notta bir iddia ileri sürmüyorum.” Nota göre hangi çıkarım uygundur?
5Özgün kurmaca atölye notları. Ada: “Kedim hem tatlı hem uykucu; iki özellik sayıyorum.” Bora: “Aynı fiziksel su hem sıvı hem serin görünür; bunlar aynı şeyin iki görünüşüdür.” Ceren: “Zihinsel olanı ve fiziksel olanı birbirine indirgenmeyen iki temel tür olarak ele alıyorum.” Düalizm ölçütüne göre hangi değerlendirme uygundur?
6Özgün kurmaca notlar. Deniz: “Zihinsel olan temeldir; bunu gözlemlediğimiz algı verilerinin durumuna dayandırıyorum.” Ece: “Zihinsel olan temeldir; gerekçem burada yazmadığım ayrı bir argümandır.” İkisi de yalnız bu notlarla tanıtılıyor. Notlara göre hangi çıkarım uygundur?
7Özgün kurmaca keşif raporu: Ekip mağaranın en iç bölmesine ulaşamadı ve bölmenin fotoğrafı da çekilemedi. Ekipten Kaan “Bölme kesinlikle vardır; bunu biliyorum” diyor. Kaan’ın cümlesi için hangi değerlendirme, bilme ile var olma ayrımına uygundur?
8Özgün kurmaca tartışma. Efe: “Uzak gezegenin yüzeyinde su bulunduğuna güçlü biçimde inanıyorum; o hâlde bunu biliyorum.” Gül: “Efe’nin gerekçesi eksik; öyleyse yüzeyde su yoktur.” Metinde gezegen hakkında başka veri verilmemiştir. İki tarafın akıl yürütmesi için en uygun değerlendirme hangisidir?
9Özgün kurmaca ders notu: Bir öğrenci, bir ilacın beyindeki etkisinin fizik ve kimya terimleriyle başarıyla açıklandığını okuyor ve şunu yazıyor: “Bu açıklama başarılı olduğuna göre zihinsel olan da fiziksel olandan ibarettir ve tartışma kapanmıştır.” Ek bir varsayım belirtilmemiştir. Fiziksel açıklamanın başarısı ile ontolojik sonuç arasındaki ayrıma göre en isabetli düzeltme hangisidir?
10Özgün kurmaca panel. Moderatör tek cümleyle soruyor: “Zaman, nesnelerden bağımsız bir varlık türü müdür ve zamanı ölçtüğümüzü hangi gerekçeyle bilebiliriz?” Bir katılımcı: “Tek cümle olduğuna göre tek bir soru odağı vardır.” Moderatörün cümlesi ve katılımcının çıkarımı için en isabetli değerlendirme hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Ontolojik ve epistemolojik soru nasıl ayırt edilir?
Neyin var olduğu/ne tür olduğu doğrudan ontolojik; nasıl bilebildiğimiz/gerekçemizin güvenilirliği doğrudan epistemolojik odaktır. Bir tartışmada ikisi ilişkilendirilebilir.
Düşüncenin varlığını kabul etmek neden tek başına düalizm değildir?
Düalist tür ayrımı için bağımsız ve indirgenmeyen iki temel varlık türü iddiası gerekir; düşünceyi fiziksel süreç olarak açıklayan görüş de düşüncenin gerçekliğini kabul edebilir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.