hepnotBilgi iddiası: inanma, doğruluk ve gerekçe
Konunun mantığı
Bilgi felsefesi, yalnız bir cevap ezberlemek yerine “Ne biliyorum, nasıl biliyorum, dayanağım ne?” sorularını araştırır. Bu derste doğruluk, inanma ve gerekçeyi ayrı soru eksenleri olarak kullanacağız. “Kutuda altı kart var” gibi bir önerme doğru veya yanlış olabilir; “Kutuyu aç!” gibi bir buyruk aynı biçimde doğru-yanlış değerlendirmesine girmez. İncelenen şeyin tam iddiasını, zamanını ve koşulunu açık tutmak sonraki karışıklıkları azaltır.
İnanma, burada kişinin bir önermeyi doğru kabul etmesidir; yalnız dinî inanç anlamında kullanılmaz. Bir kişi yanlış bir önermeye de inanabilir; bir önerme de henüz kimse fark etmeden doğru olabilir. Dolayısıyla “Buna çok inanıyorum” ifadesi, iddianın doğru olduğunu tek başına göstermez. Emin olma derecesi kişinin tutumuyla ilgilidir; önermenin durumunu incelemenin yerine geçmez. Kişinin neyi kabul ettiği ile dünyanın nasıl olduğu ayrı sorulardır.
Doğruluk için farklı felsefi ölçütler önerilmiştir. Uygunluk yaklaşımında önermenin bildirdiği durumla örtüşmesi araştırılır; tutarlılık yaklaşımında kabul edilen düşünceler sistemi içindeki çelişmezlik ve bağlantılar öne çıkar. Bir metni çözerken hangi ölçütün kullanıldığını belirlemek, onu her durumda tek geçerli ölçüt ilan etmek değildir. Bir iddianın kendi içinde çelişmemesi ile dış dünyada gerçekten gerçekleşmesi arasındaki ayrımı koru; soruda verilen yaklaşımın sınırını aşma.
Gerekçelendirme, bir kabulü ilgili neden veya kanıtlarla destekleme işidir. Gerekçenin yalnız bulunması yetmez; iddiayla ilişkisi, kaynağı, güncelliği ve karşı kanıtlar karşısındaki durumu da sorulur. Rastgele söylenen bir sayı doğru çıkabilir; bu başarı kişinin önceden sahip olmadığı kanıtı geriye doğru yaratmaz. Öte yandan makul görünen kanıt da hata içerebilir. Destekli görünen kabul ile doğruluk bu yüzden aynı etiket değildir.
Bilgiyi tartışırken inanma, doğruluk ve gerekçe ilişkisini incelemek yararlı bir başlangıçtır. Bu üç kutunun işaretlenmesini, bütün filozofların üzerinde uzlaştığı ve her durumda yeterli olan son bilgi tanımı diye sunmuyoruz. Buradaki görev daha dar: metin hangi kabulü, hangi durumu ve hangi dayanağı veriyor; neyi vermiyor? Yeni kanıt gelince gerekçe değerlendirmesi değişebilir; bunu önermenin ilgili zamanda doğru olup olmadığı sorusundan ayır. Soru koşullarında belirtilmeyen kanıt veya güvenilirliği kendin ekleme.
İnanmak, doğru olmak ve dayanak sunmak aynı şey değildir. Doğru çıkan tahmin, yalnız doğru çıktığı için başlangıçta gerekçeli sayılmaz. Gerekçe ilişkili ve güncel mi diye sor; kullanılan doğruluk ölçütünü metnin yaklaşımı içinde değerlendir.
Adım adım bir örnek
Kurmaca alıştırmada kapalı kutuda tam altı kart vardır. Ada kutuya veya kayıtlara erişmeden, rastgele altı sayısını seçip “Kutuda altı kart var” önermesini kabul eder. Daha sonra kutu açılıp kartlar sayılır. Ada başlangıçta bu sayı için ilgili bir gerekçeye sahip değildir.
Üç ayrı soruyla incele
- Ada önermeyi kabul ediyor: inanma var.
- Kurmaca durumda altı kart bulunduğu veriliyor: önerme doğru.
- Başlangıçta rastgele sayı seçtiği açık: ilgili gerekçe verilmemiş. Doğru çıkmak bu eksikliği geriye doğru tamamlamaz.
Sınır: Bu örnek bütün bilgi kuramlarını çözmez; başlangıçtaki tutum ve dayanağı ayırır. Sonraki sayım farklı bir zaman aşamasıdır.
Zaman çizgisiyle incele
- Önce: Ada rastgele kabulde bulunur; kutunun gerçek içeriği bu kabulden bağımsızdır.
- Sonra: Kutu açılıp sayılır; sayım Ada için yeni bir dayanak sağlayabilir.
- Sonraki kanıtı başlangıç anına taşımadan iki aşamayı karşılaştır.
Sınır: Sonraki sayımın koşulları da değerlendirilmelidir; burada gerçek bir deney yapılmamıştır.
Kutunun içeriği değişmese de Ada kutuyu saydığında hangi eksenin değerlendirmesi değişebilir?
Hatayı bul
Öğrenci “Sonucum doğru çıktı; demek ki baştan kanıtım vardı. Zaten çok emin olduğum her kabul bilgidir” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Doğru çıkmayı başlangıçtaki gerekçeyle, güçlü öznel eminliği de doğrulukla eşitliyor.
Kişinin kabulünü, önermenin durumunu ve ilgili dayanağını ayrı incele. Sonradan gelen kanıtı başlangıca taşıma; bu ayrımların da tek başına bütün bilgi kuramlarını sonuçlandırdığını iddia etme.
Örnekte Ada başlangıçta kutuyu kendisi dikkatlice sayıp altı kart gördükten sonra önermeyi kabul etse hangi değerlendirme değişir?
Kabul ve verilen gerçek sayı yine aynıdır; başlangıçta ilgili gözlem dayanağı da bulunur. Dayanağın koşulları ayrıca incelenebilir. Bu değişim üç boyutu ayırır; “üçü varsa her durumda tartışmasız bilgi tamamdır” sonucunu tek başına kurmaz.
Dersin soruları
1Kurmaca etkinlikte bir kapta tam dokuz pul vardır. Bora hiçbir gözlem veya kayıt kullanmadan dokuz sayısını rastgele seçer ve kapta dokuz pul olduğunu kabul eder. Başlangıçta sayıyı destekleyen ilgili bir gerekçesi olmadığı açıkça belirtilir. Bora’nın başlangıçtaki durumunu hangi yorum doğru ayırır?
Bu soruda hata mı var?2Bir metnin yazarı “İncelediğim envanterde R rafında üç dosya bulunduğu yazıyor; iddiayı güncel raf gözlemiyle karşılaştırınca da üç dosya görüyorum. Bu iddiayı, bildirdiği durumla örtüştüğü için doğru kabul ediyorum” diyor. Burada yalnız yazarın açıkça kullandığı ölçüt soruluyor. Yazarın belirttiği doğruluk ölçütü hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca bir arşivde Selin “Raf S’de sekiz klasör var” önermesine inanır. Elindeki liste bir ay öncesine aittir. Güncel durumun gerçekten sekiz klasör olduğu anlatıcı tarafından verilir; fakat Selin rafı görmemiştir ve arada klasör taşınıp taşınmadığını bilmiyordur. Sonra kendisine bu sabah iki kişi tarafından ayrı sayımla kontrol edilmiş güncel bir liste ulaştırılır. Listelerin nasıl hazırlandığı ve güncelliği gerekçe incelemesinde dikkate alınacaktır. Yeni listenin gelmesi için hangi yorum metnin sınırını korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir sayımda kutuda tam on iki bilye vardır. Cemre kutuya bakmadan “Kutuda on beş bilye var” diyor ve buna çok emin görünüyor. Kutuyu henüz kimse açmamıştır. Cemre’nin durumu için hangi yorum doğrudur?
2Kurmaca bir yazar iddiasını şöyle destekliyor: “Defterdeki bütün kayıtlar birbiriyle çelişmiyor ve birbirini destekliyor; bu nedenle iddiamı doğru kabul ediyorum.” Kayıtlar, defterin dışındaki raf durumuyla karşılaştırılmamıştır. Yazarın kullandığı ölçüt ve sınırı için hangi yorum doğrudur?
3Kurmaca bir mağaza müdürü “Depoda yeterli stok var” diyor. Dayanağı iki yıl önceki bir sayım tutanağıdır; güncel depo durumuna dair başka kaynağı yoktur. Sonradan depo gerçekten dolu çıkıyor. Müdürün dayanağı için hangi değerlendirme doğrudur?
4Kurmaca bir öğretmen tahtaya dört cümle yazıyor: (1) “Kutuda yedi top var.” (2) “Kutuyu aç!” (3) “Kutuda kaç top var?” (4) “Dün kutuda yedi top vardı.” Hangi seçenek doğru ya da yanlış olarak değerlendirilebilen önermeleri doğru verir?
5Kurmaca bir kayıtta “Pazartesi sabahı salonda üç sandalye vardı” yazıyor. Salı günü sorumlu “Salona iki sandalye daha getirin!” diye yazıyor ve iki sandalye getiriliyor. Ahmet “Pazartesi önermesi artık yanlış çıktı” diyor. Berna “Önerme pazartesi sabahı için yazılmıştı; sonraki durum onun o zamanki doğruluğunu değiştirmez” diyor. Hangi değerlendirme doğrudur?
6Kurmaca bir mahallede Selim “Dün akşam parkta kırmızı bir araba vardı” diyor; tek dayanağı komşusu Tuna’nın ona anlattıklarıdır. Tuna’nın o akşam parkta olup olmadığı ve neyi nasıl gördüğü metinde verilmemiştir; parkın o akşamki gerçek durumu da belirtilmemiştir. Selim’in önermesi ve dayanağı için hangi yorum metnin sınırını korur?
7Kurmaca bir etkinlikte Kerem dolapta kırmızı bir kalem olduğuna inanıyor ve bunu söylüyor. Anlatıcı, dolapta şu anda kırmızı kalem bulunmadığını bildiriyor. Kerem kalemi dün dolapta gördüğünü söylüyor. Kabul, doğruluk ve dayanak eksenlerine göre hangi yorum doğrudur?
8Kurmaca bir müzede bir vitrinin cam kapağı sabah gerçekte kilitlenmiştir. Hiçbir görevli bunu fark etmemiş ve kimse “Kapak kilitli” önermesini kabul etmemiştir. Bu önerme için hangi yorum doğrudur?
9Kurmaca bir envanterde iddia “Çekmecede yedi anahtar var” biçimindedir. Sistemdeki diğer kayıtlar çekmecenin yedi anahtar taşıdığını varsayıyor ve aralarında çelişki yok; ancak çekmeceye bakıldığında altı anahtar görülüyor. Uygunluk ve tutarlılık yaklaşımları bu iddia için nasıl ayrışır?
10Bir gazete haberi “Meydanda dün beş yüz kişi toplandı” diyor; haberin kaynağı belirtilmemiştir. Okur Mehmet haberi okuyup buna inanıyor. Haberin doğru olup olmadığı anlatıcı tarafından verilmemiştir. Mehmet’in durumu için metne sadık yorum hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Bir önermeye çok inanmak, onun doğru olduğunu tek başına gösterir mi?
Hayır. Kabul kişinin tutumudur; doğruluk ve dayanak ayrıca incelenir.
Sonradan doğru çıkan rastgele tahmin, başlangıçta ilgili gerekçe bulunduğunu kanıtlar mı?
Hayır. Başlangıçta kullanılan dayanak ile daha sonra öğrenilen durum ayrılmalıdır.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.