hepnot18–19. yüzyıla giriş: deneyim, bilginin koşulları ve açıklama biçimleri
Konunun mantığı
18–19. yüzyıl felsefesi, bilginin kaynağı ve sınırı kadar insan, toplum, ahlak ve tarih sorularının da tartışıldığı geniş bir dönemdir. Aklın eleştirel kullanımı öne çıkabilir; fakat bütün düşünürlerin din, devlet veya bilim konusunda aynı sonuca vardığı tek bir Aydınlanma öğretisi yoktur. Önceki dönemin soruları yeniden ele alınır ve eleştirilir. Bu giriş, birkaç problem karşılaştırması kurar; bütün düşünürleri ve politik görüşleri tamamlayan bir dönem tarihi sunmaz.
David Hume, deneyde gözlenen birliktelikten henüz gözlenmemiş olaya beklenti kurmamızı inceler. Geçmişte bir örüntünün tekrarlanması, geleceğin ona uymasını yalnız mantıksal çelişmezlik yoluyla zorunlu kılmaz. Bu eleştiri günlük beklentilerin hiç oluşmadığı veya bütün matematiksel akıl yürütmenin anlamsız olduğu hükmü değildir. Hume, deneyim, alışkanlık ve düşünsel ilişkileri farklı işlevlerle ele alır. Empirizmi yalnız akla hiç yer vermemek diye tanımlamak bu problem ayrımını siler.
Kant, bilginin deneyimle başlaması ile bütün öğelerinin yalnız deneyimden türemesini aynı iddia saymaz. Duyusal verinin alınması kadar bu verinin bir nesne bilgisi olarak nasıl düzenlendiği de sorulur; bilmenin koşulları araştırılır. Bu yaklaşım, zihnin dilediği herhangi bir olguyu gerçek yapması değildir. Deneyimden bağımsız koşul sorusu da kişinin hiç öğrenmeden bütün bilimsel sonuçları hazır bildiği anlamına gelmez. Burada Kantın eleştirel incelemesine dar giriş yapılır; bütün kategoriler ve kanıtlar işlenmiş değildir.
Hegelin idealist yaklaşımında tin ve akılsal bütün, varlığın ve tarihin oluşunu açıklamada önemlidir. Tarihsel gelişme yalnız dışarıdan yan yana eklenen olayların listesi gibi görülmez; kavramlar, karşıtlıklar ve bütünün ilişkileri üzerinden araştırılır. İdealizm burada gündelik anlamda iyi niyetli hedeflere sahip olmak demek değildir. Marx ve Engelsin maddi üretim ilişkileri/doğa yönünden kurdukları eleştiri, aynı diyalektik sözcüğünün farklı başlangıçlarla kullanılabileceğini gösterir. Her tarihsel olayı otomatik üç adımlı bir kalıba koymak bu sistemlerin kanıtı olmaz.
Comteun pozitivizmi, doğa ve toplum olgularının düzenlilikleri ile bilimsel yasalarla ilişkili bir bilgi ve toplum yaklaşımıdır. Pozitif sözcüğünü yalnız iyimser veya hoş düşünmek diye okumayız; yöntem ve açıklama ölçütü söz konusudur. Bu yaklaşımı bütün19.yüzyılın tek görüşü ya da daha sonraki mantıkçı pozitivizmin bütün tezleriyle özdeş saymayız. Humeun deneysel çıkarım eleştirisi, Kantın bilme koşulları ve Comteun bilimler/toplum projesi aynı problem veya aynı sonuç değildir; kişi, metin ve iddia ayrı karşılaştırılır.
Hume deneysel beklentinin zorunlu kanıtını; Kant bilmenin koşullarını sorgular. İdealizm iyi niyet, pozitivizm iyimserlik demek değildir; ortak dönem tek görüş üretmez.
Adım adım bir örnek
Özgün kurmaca bir kütüphane sevkiyat kaydında önceki altı gönderi salı günü yola çıkmış, iki gün sonra ulaşmıştır. Yeni gönderinin de aynı süreyi izleyeceği bekleniyor; fakat bütün gelecek gönderileri kapsayan mantıksal bir yasa veya teslim garantisi verilmemiştir. Bu bir Hume örneği/çevirisi değil, deneysel beklenti ile zorunluluk ayrımına hazırlıktır.
Kayıt ile henüz gözlenmeyeni ayır
- Altı gönderinin ulaşması geçmiş gözlem kaydıdır.
- Yeni gönderinin süresi henüz gözlenmemiştir; geçmiş örüntüden beklenti kurulmuştur.
- Beklentinin oluşması, tersinin yalnız mantık gereği imkânsız olduğunun kanıtı değildir.
Sınır: Gecikme ihtimali için sayısal olasılık verilmez; geçmiş kayıtların değersizliği veya yeni gönderinin mutlaka gecikeceği söylenmez.
İki bağdaşan devam senaryosu kur
- Birinci kurmaca devamda yedinci gönderi iki günde, ikinci devamda üç günde ulaşır.
- Her iki devam önceki altı kaydı aynen korur.
- Böylece yalnız bu sınırlı geçmiş listesi, yedinci süreyi mantıksal olarak tekleştirmez.
Sınır: İki sonlu senaryo bu dar çıkarımın zorunlu olmadığını gösteren tanıklardır; Humeun bütün tarihsel argümanının ispatı değildir.
Bütün gönderileri kapsayan ek bir garanti öncülü açıkça verilseydi, kayıttan beklenti ile o öncüle dayanan koşullu çıkarım nasıl ayrılırdı?
Hatayı bul
“Hume deneyime önem verdiği için matematiksel ilişkiler dahil bütün akıl yürütmeleri reddeder; Kant zihnin rolünü incelediği için deneye hiç yer vermez.” İlk ortak hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Belirli bilgi problemindeki vurgu ve sınırı, diğer bütün bilgi araçlarının tamamen reddi saymasıdır.
Humeun fikir ilişkileri/olgu çıkarımı ve Kantın deneyim/bilmenin koşulları ayrımı kendi bağlamlarında okunur. Tek vurgu bütün sistemde tek aracın varlığı demek değildir.
Çalışılmış sevkiyat örneğinde bütün ilgili gönderiler için iki günlük teslimi garanti eden ek bir öncül verilseydi ne değişirdi?
O öncülün doğru ve yeni gönderiye uygulanabilir olduğu kabul edilirse sonuç artık yalnız altı gözlemin tekrarına değil ek genel koşula dayanırdı. Önceki sınırlı liste tek başına bu garantiyi sağlamaz; gerçek garantinin geçerliği de kendi kanıtını gerektirir.
Dersin soruları
1Özgün ders notu Kantın bilgi incelemesine hazırlık olarak iki iddiayı ayırıyor: I, bilme etkinliğimiz deneyimle başlar; II, bilgimizin bütün koşulları ve öğeleri yalnız deneyimden türemiştir. Not, I’in II’yi tek başına zorunlu kılmadığını ve zihnin düzenleyici koşullarının araştırıldığını söylüyor. Gerçek alıntı değildir. Notu hangi yorum doğru korur?
Bu soruda hata mı var?2Kurmaca bir atölye defterinde geçmiş dört ayda her yeni çizelge ilanından sonra toplantı yapılmış. Gelecek ayki ilandan sonra da toplantı bekleniyor. Bütün aylar için bağlayıcı kural veya ilanı toplantıyla tanım gereği eşitleyen öncül verilmemiş; sadece bu geçmiş düzenlilik kaydedilmiştir. Humeun burada tanıtılan problemiyle en uyumlu yorum hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3İki özgün karşılaştırma kartında A, tarihin oluşunu tin ve akılsal bütünün ilişkileriyle açıklamayı öne çıkarıyor; B, doğa ve toplum olgularını bilimsel düzenlilikler/yasalar çerçevesinde incelemeye yöneliyor. A Hegelin tarihsel idealizmine, B Comteun pozitivizmine dar hazırlıktır; alıntı veya iki sistemin tamamı değildir. Hangi yorum kartların problem odağını korur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir hava kaydında nisan ayında otuz yıl boyunca kar yağmamıştır. Seda “Önümüzdeki nisanda da kar yağmamasını beklerim” diyor; Kaan ise “Otuz yıl yağmadığına göre yağması mantıksal olarak çelişkilidir” diyor. Kayıtta bütün nisanları kapsayan bağlayıcı bir kural yoktur. Hume ayrımına göre iki cümle nasıl değerlendirilir?
2Kurmaca ders notunda iki öğrenci Kantın bilgi sorusunu özetliyor. P: “Bilmenin koşulları zihinde arandığına göre nesneler zihnin keyfî ürünüdür.” R: “Zihin koşulları düzenlediğine göre bilimsel sonuçların hepsi gözlemden önce zaten bilinir.” Not özgündür, alıntı değildir. Hangi değerlendirme tanıtılan ayrımı korur?
3Kurmaca bir kasaba tarihi çalışmasında yazar X olayları tarih sırasına göre yan yana dizmiş. Yazar Y ise kasabanın oluşunu kavramlar, karşıtlıklar ve bütünün ilişkileri üzerinden açıklıyor. Y’nin yaklaşımı Hegelin idealist yaklaşımına dar bir hazırlıktır. Y için “idealist” nitelemesi neyi anlatır?
4Bir öğrenci Comteun yaklaşımına “pozitif” dendiği için bu görüşün insana her durumda olumlu ve neşeli düşünmeyi öğütlediğini yazmış. Öğretmen notu ise pozitivizmi doğa ve toplum olgularının düzenlilikleri ve bilimsel yasalarla ilişkili bir bilgi ve toplum yaklaşımı olarak sınırlıyor. Hangi düzeltme notla uyumludur?
5Kurmaca bir ders panosunda “aklın eleştirel kullanımı” ortak başlığı altında iki ayrı on sekizinci yüzyıl düşünürü yer alıyor; kartlarda din ve devlet konusundaki sonuçları farklı yazılmış. Bir öğrenci panodan “Bu dönemin bütün düşünürleri din ve devlet konusunda aynı sonuca varmıştır” diye çıkarım yapıyor. Öğrencinin çıkarımındaki sorun nedir?
6Kurmaca bir seminerde iki soru sorulur. (a) Güneşin her gün doğduğunun gözlenmesinden, yarın da doğacağı mantıksal zorunlulukla çıkar mı? (b) Duyusal veri bir nesne bilgisi olarak nasıl düzenlenir? Bu iki soru Hume ve Kant için hazırlıktır. Hangi değerlendirme doğrudur?
7Kurmaca bir ders notunda H yaklaşımı tarihi kavramlar ve karşıtlıklar üzerinden, M yaklaşımı maddi üretim ilişkileri üzerinden ele alıyor; ikisi de “diyalektik” sözcüğünü kullanıyor. Bir öğrenci “Sözcük aynı olduğuna göre başlangıçları da sonuçları da aynıdır” diyor, ardından “Bir olayı üç adıma yerleştirebildim; yaklaşımın doğruluğu kanıtlandı” ekliyor. Dersle uyumlu değerlendirme hangisidir?
8Kurmaca bir metin, toplum olgularının düzenliliklerini gözleyip yasa benzeri ilişkiler aramayı öneriyor. Öğrenci A bu öneriye “pozitivist yaklaşım”, öğrenci B ise “Hegelci tarih açıklaması” diyor. Ders notuna göre hangi değerlendirme doğrudur?
9Kurmaca iki makale özeti var. Makale 1 yalnız duyusal verinin nasıl alındığını sayıyor. Makale 2 ise hem alınan verinin hem de bu verinin nesne bilgisi olarak nasıl düzenlendiğinin sorulmasını öneriyor. Özet, Kantın incelemesine dar giriştir. Hangisi bilmenin koşulları sorusunu daha eksiksiz kurar?
10Bir pompa kurmaca bir tesiste ardışık iki yüz kez çalışmıştır. Mühendis Dilek “Bu kayda dayanarak yarın da çalışmasını beklerim” diyor. Mühendis Emre kayda “Bu pompa her koşulda çalışır” diye genel bir öncül ekliyor ve “Öyleyse yarın çalışmaması çelişkilidir” diyor. Hume ayrımına göre Emre’nin sonucu nasıl değerlendirilir?
Aklında kaldı mı?
Geçmiş düzenlilikten beklenti ile mantıksal zorunluluk aynı mıdır?
Bu Hume girişinde ayrılır. Deneysel örüntü beklenti oluşturabilir; sınırlı geçmiş kaydı, ek öncül olmadan geleceğin tersinin çelişki olduğunu göstermez.
Kantta deneyimle başlama ile yalnız deneyimden türeme neden ayrılır?
Başlangıç bilgisi, bilmenin bütün koşul ve öğelerinin aynı kaynaktan geldiğini tek başına göstermez. Zihnin düzenleyici koşulları sorulur; keyfî olgu yaratımı veya hazır tüm bilgi sonucu çıkarılmaz.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.