hepnot15–17. yüzyıl felsefesine giriş: insan, yöntem ve temellendirme
Konunun mantığı
15–17. yüzyıl felsefesi başlığı, Avrupa’daki düşünsel değişimlerin farklı alanlarını bir arada incelemek için kullanılır; bütün düşünürlerin aynı sisteme katıldığı tek bir okul değildir. Antik eserlerin yeniden okunması, çeviriler, bilim, sanat ve kurumlarla ilişkiler önemlidir. Önceki dönemle etkileşim ve eleştiri birlikte bulunabilir. Bir yüzyıl sınırının geçilmesi bütün eski düşüncelerin aynı gün yok olması veya bütün bölgelerde aynı değişimin yaşanması demek değildir.
Hümanizm bağlamında insanın yetileri, eğitimi, dünyadaki yaşamı ve antik mirasın yeniden yorumlanması öne çıkar. İnsana yönelmek tek başına bütün dinî kabullerin reddedildiğini veya her düşünürün aynı siyasal programı savunduğunu göstermez. Farklı metinlerin konusu ve gerekçesi incelenir. Bir dönemde bilimsel araştırmaların gelişmesi de bütün felsefi soruların yalnız deney sayımına dönüştüğü anlamına gelmez; bilgi, varlık, ahlak ve siyaset soruları farklı biçimlerde sürer.
Francis Bacon, doğa araştırmasında zihnin acele genelleme ve yerleşik ön yargılarla yetinmesini eleştirir. Çeşitli olguların düzenlenmesi, araştırmanın yönteme bağlanması ve ilk kabulü korumak için ters verinin gözden kaçırılmaması önemlidir. Bu yaklaşım, birkaç uygun örneği sayıp en genel hükmü kesin ilan etmekle aynı değildir. Baconın idoller başlığını yalnız tek kişinin bilerek yalan söylemesi gibi daraltmayız; araştırmanın düşünme alışkanlıkları ve kavramları da eleştiriye açılır.
Descartes, sağlam bilgi dayanağı arayışında önceki kabulleri yöntemli biçimde sınamaya yönelir. Kuşku onun bu arayışında amaçlanan son durak değil, temellendirme aracıdır. Kuşku yürürken düşünme etkinliğinin ve düşünen öznenin varlığını hareket noktası yapar. Bu başlangıç, dış dünyanın bütün ayrıntılarının veya her duyusal inancın o anda kanıtlandığı anlamına gelmez. Tarihsel argümanın aşamaları, sonuçtan sonuca geçiş gerekçeleriyle birlikte incelenir.
Akılsal temellendirmeyi öne çıkarmak, doğa araştırmasında deneyin hiçbir rolü olamayacağı hükmü değildir. Descartesın yöntem metninde deneysel araştırma gereksinimine de yer verilmesi bu basit eşitlemenin sakıncasını gösterir. Bacon ve Descartesın yöntemleri bu yüzden bütünüyle aynı da sayılmaz; başlangıç, kesinlik arayışı ve ilerleme yolları ayrı karşılaştırılır. Bu dar giriş tüm rasyonalizm/empirizm tarihini veya bütün17.yüzyıl düşünürlerini bitirmez; yöntemin hedefi, kanıtı ve kapsamı arasındaki ayrımları kurar.
Baconın düzenli araştırması acele örnek toplamaya; Descartesın yöntemli kuşkusu bilginin kalıcı reddine indirgenmez. Akılsal temel ve doğada deneysel inceleme farklı işlevlerde birlikte bulunabilir.
Adım adım bir örnek
Hepnot için yazılmış kurmaca bir araştırma günlüğünde yazar, öğrendiği açıklamanın dayanaklarını yeniden denetlemek için kesin kabulünü geçici olarak askıya alıyor. Sonraki satırda denetim sonunda sağlam bir dayanak kurmayı amaçladığını belirtiyor. Günlük, şüphe duyulabilen her şeyin sonsuza kadar bilinemez olduğunu savunmuyor. Bu bir Descartes metni veya çevirisi değil, yöntemli kuşkunun hedefini anlamaya hazırlayan özgün kurgudur.
Başlangıç işlemi ile hedefi ayır
- Geçici askıya alma bir inceleme işlemidir.
- Son hedef sağlam dayanak kurmaktır; her bilgi iddiasından kalıcı vazgeçiş değildir.
- Bu dar hedef yönü yöntemli kuşku karşılaştırmasına elverişlidir.
Sınır: Her günlükte kuşku bulunması Descartesın bütün sisteminin benimsendiğini göstermez.
İddianın kapsamını mantıksal olarak oku
- Bazı mevcut dayanakları denetlemek bütün mümkün bilgilerin imkânsızlığını ileri sürmez.
- Araç olarak askıya alma ile amaç olarak hiç bilgi olamayacağı hükmü farklıdır.
- Kurmaca metinde kalıcı ret sonucu ekleyen okur, yazılmamış daha geniş bir iddia kurar.
Sınır: Not yöntem benzerliğini gösterir; gerçek tarihsel kişi sözü, sonuçların doğruluğu veya yöntemlerin tam eşitliği değildir.
Yazar sonunda hiçbir bilginin hiçbir zaman mümkün olmadığını açıkça savunsaydı bu sınırlı yöntem benzerliği nasıl değişirdi?
Hatayı bul
“Descartes kuşku kullanır; öyleyse onun amacı hiçbir doğru bilgiye hiçbir zaman ulaşılamayacağını göstermekten ibarettir.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Temellendirme aracı olarak yöntemli kuşkuyu bilginin kalıcı imkânsızlığını savunma amacıyla eşitlemesidir.
Kuşkunun hangi hedefle kullanıldığı okunur. Bu tanıtımda Descartesın arayışı sağlam dayanak kurmaktır; araç, yöntemin ulaşmak istediği son hüküm yerine yazılmaz.
Çalışılmış günlükte yazar sonunda hiçbir bilginin hiçbir zaman mümkün olmadığını savunsaydı yorum nasıl değişirdi?
Bu ek son hüküm, yalnız geçici denetim aracı diye yapılan dar benzerliği bozardı. Metin artık kalıcı bilgi reddi de içerirdi; bunu Descartesın burada tanıtılan sağlam temel arayışıyla aynı sayamazdık. Sadece kuşku sözcüğünün ortaklığı yeterli olmazdı.
Dersin soruları
1Kurmaca bir not, önceki kabulleri denetleyen bir kişinin o anda kuşku duyduğunu ve düşündüğünü açıkça kabul ediyor. Notun bu aşamasında yalnız kuşku yürürken düşünenin varlığının inkâr edilemeyeceği sonucuna yöneliniyor; beden, çevredeki cisimler ve algıların doğruluğu henüz ayrıca gösterilmemiş. Gerçek alıntı değildir. Bu aşamanın Descartes bağlamıyla dar karşılaştırmasında hangi yorum uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Özgün bir yöntem tasarımında araştırmacı yalnız kendi ilk fikrine uyan kayıtları ayırıp benzemeyen kayıtları okumadan dışarıda bırakıyor. Arkadaşı, farklı koşullardaki kayıtların düzenlenmesini ve aykırı durumların da gerekçesiyle incelenmesini öneriyor. Konu belirli bir fizik deneyinin sonucu değil araştırma alışkanlığıdır; gerçek Bacon metni değildir. Baconın bu derste verilen yöntem eleştirisiyle en uyumlu değerlendirme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Bir ders özeti Descartesın akılsal temellendirmeye verdiği önemi ve yöntem metninde doğa araştırmaları için deneylere de ihtiyaç duymasını birlikte kaydediyor. Bir okur akılsal temele önem veren herkesin her alanda deneyi bütünüyle reddetmesi gerektiğini savunuyor. Bu tarihsel kayıt yalnız belirtilen düşünür ve metin bağlamıyla veriliyor. Hangi itiraz kaydı doğru yorumlar?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Kurmaca bir ders notu şunu kaydeder: Bir şehirde 15. yüzyılda antik metinlerin yeniden okunmasına ilişkin tartışmalar artarken eski ders kitapları kullanılmaya devam eder. Başka bir şehirde yeni çevirilerin tartışıldığı toplantılar yapılır. Not dönem hakkında hangi yorumu destekler?
2Kurmaca bir mektupta yazar, insanın yetilerinin eğitimle geliştirilebileceğini ve antik yazarların yeniden yorumlanması gerektiğini savunur. Aynı mektupta dinî ibadetlerini sürdürdüğünü de yazar. Mektubun hümanizm bağlamıyla karşılaştırılması hangi yoruma izin verir?
3Kurmaca bir kentte astronomi gözlemleri çoğalır. Aynı dönemde bilgi, ahlak ve siyaset üzerine yazılan metinlerin sayısı da artar. Bu bilgiye dayanarak hangi görüş savunulabilir?
4Kurmaca Nil üç pazar yerinde üç gün boyunca kırmızı kumaşın hızlı satıldığını görür ve “Her yerde ve her zaman en hızlı satılan kumaş kırmızıdır” diye yazar. Başka mevsimlerde ve başka pazarlarda kayıt tutmamıştır. Baconın acele genelleme eleştirisiyle uyumlu değerlendirme hangisidir?
5Kurmaca bir araştırma topluluğunda herkes eski bir söz kalıbını kullanır: kalıba uyan kayıtlara “doğru kayıt”, uymayanlara “hatalı kayıt” denir. Kimse bilerek yanlış kayıt tutmaz. Baconın idoller anlayışıyla bu durum nasıl yorumlanır?
6Kurmaca bir öğrenci “Duyularım bazen yanıltıyor; bu yüzden her bilgi iddiasından kuşku duyacağım” diyerek plan yazıyor. Planın hangi devamı Descartesın bu derste tanıtılan yöntemli kuşkusuyla uyumludur?
7Kurmaca bir öğrenci raporunda üç satır vardır: (1) Önceki kabuller yöntemli biçimde sınanır. (2) Düşünme etkinliği sürerken düşünenin varlığı hareket noktası alınır. (3) Dolayısıyla duyusal inançlarımın tümü artık sınanmış sayılır. Öğretmen (2)’den (3)’e geçiş için ek gerekçe ister. Hangi ek gerekçe bu geçişi destekleyebilir?
8Kurmaca bir araştırma planında üç aşama vardır: (a) ilk kabulleri sınama ve dayanak arama, (b) doğada olguları düzenli toplama ve karşıt kayıtları inceleme, (c) toplanan olgulara bakarak genellemeleri denetleme. Bir öğrenci bu aşamaları Bacon ve Descartes ile eşleştirip “ikisi aynı yöntemi anlatıyor” diyor. Derse göre hangi düzeltme yerindedir?
9Kurmaca iki öğrenci özetliyor. X: “Bacon düzenli olgu toplamayı, ön yargıları ve acele genellemeyi denetlemeyi vurgular.” Y: “Descartes önceki kabulleri yöntemli sınayıp sağlam dayanak kurmayı hedefler.” İkisinin birlikte okunması hangi sonucu destekler?
10Bir öğrenci “Bu derste Bacon ve Descartes anlatıldığına göre 17. yüzyıl düşünürlerinin hepsi bu iki yöntemden birine bağlıdır” yazıyor. Derse en uygun düzeltme hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Bacon için birkaç uygun örnekten acele genel hüküm kurmak düzenli araştırmayla aynı mıdır?
Hayır. Bu tanıtımda farklı olguların yöntemli düzenlenmesi ve zihnin seçici/acele kabullerinin denetlenmesi öne çıkar. Çok kişi katılsa da ilk görüşü koruyan seçicilik kendiliğinden düzelmez.
Descartes bağlamındaki yöntemli kuşkunun hedefi nedir?
Sağlam bilgi dayanağı aramak için önceki kabulleri sınamaktır. Bütün bilginin kalıcı imkânsızlığını sonuç diye kabul etmekle aynı değildir; başlangıç dayanak da bütün dış dünya bilgisini bir anda tamamlamaz.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.