hepnotŞiirde ahenk: ölçü, uyak ve redifi ayrı incelemek
Konunun mantığı
Ahenk, şiirin ses örgüsünü incelerken kullandığımız geniş çerçevedir. Düzenli ölçü, dize sonu benzerlikleri, sözcük ve ses tekrarları, vurgu ve duraklar bu örgüye katkıda bulunabilir. Bunların hepsi aynı unsur değildir: hece sayısının eşit olması, son sözcüklerin uyaklı olduğunu kendiliğinden göstermez. Bir şiirde düzenli ölçü bulunmaması da bütün ses düzeninin veya şiirselliğin yokluğu anlamına gelmez. Önce hangi ses özelliğinin sorulduğunu belirle.
Hece ölçüsü, dizelerin hece sayılarında düzen bulunmasına dayanır. Türkçe sözcüklerdeki ünlüleri saymak bu kısa örneklerde hece sayımına yardım eder; dizeyi sesli bölerek kontrol et. Aruzda ise yalnız toplam sayıya bakılmaz; hecelerin açık-kapalı düzeni ve kalıp önemlidir. Bu ders aruz kalıbı çözümünü tamamlamaz. İki kısa dizenin sayısının eşitliği yalnız verilen parçada bir hece düzenini destekler; bundan bilinmeyen şiirin tamamına veya dönemine kesin hüküm çıkarma.
Dize sonunu incelerken önce ek ve sözcüklerin görevini araştır. Aynı görev ve anlamla tekrarlanan ekler ile aynı anlamdaki sözcük tekrarları redif olabilir. Ardından bu bölümün önünde kalan farklı sözcüklerin son seslerini karşılaştır. Bu sırayla, dil bilgisel tekrarı uyak sesi diye iki kez saymamış olursun. Yalnız harf görüntüsüne bakmak yeterli değildir: kökün içindeki ses ile bir çekim eki aynı işleve sahip olmayabilir.
Redif ayrıldıktan sonra sondan başlayarak ortak kalan bir ses yarım, iki ses tam, üç veya daha çok ses zengin uyak olarak adlandırılır. Burada basit ses eşleşmeleriyle çalışıyoruz; cinas ve tunç uyak gibi başka başlıklar bu başlangıç paketinin tamamladığı konular değildir. Aynı bölümün hem redif hem uyak diye sayılması çözümü bozar. Uyak düzeni ise hangi dizelerin birbirleriyle benzeştiğini gösterir; ölçü türüyle aynı soru değildir.
Kısa şiir parçalarında bulguyu göstererek konuş: heceleri ayrı satırda say, dize sonlarını kök ve ek olarak çözümle, geriye kalan ortak sesi işaretle. Aynı sözcüğün yinelenmesi durumunda bağlamdaki anlamı yeniden kontrol et. Böylece “aynı yazılıyor, öyleyse redif” veya “heceler eşit, öyleyse uyak var” kestirmelerini denetleyebilirsin. Aşağıdaki dizeler alıştırma için yeni yazılmıştır; bir şaire, döneme veya özgün bir tarihsel şiire atfedilmez.
Ölçü hece/ses düzeniyle, uyak dize sonu ses benzerliğiyle ilgilidir. Önce aynı görev/anlamdaki redifi ayır, sonra kalan son sesleri karşılaştır. Aynı yazım tek başına redif kanıtı değildir.
Adım adım bir örnek
Bu ders için yazılan iki dize: “Akşam iner dar yollara / Sesim değer mor dallara”. yollara ve dallara sözcüklerinde -lar çoğul, -a yönelme ekidir.
Hece ve ek çözümlemesini ayrı yürüt
- Ak-şam / i-ner / dar / yol-la-ra: 2+2+1+3=8 hece. Se-sim / de-ğer / mor / dal-la-ra: 2+2+1+3=8 hece.
- yol+lar+a ve dal+lar+a ayrımında aynı görevli -lara bölümü rediftir.
- Kalan yol/dal köklerinin sonundaki l tek ortak sestir; yarım uyak vardır.
Sınır: Sekiz hece ile yarım uyak iki ayrı bulgudur. Kısa parçadan şiirin tamamı veya tarihsel türü belirlenmez.
Dize sonlarını karşılaştırma tablosu
- Bir sütuna yol ve dal köklerini, ikinci sütuna çoğul -lar, üçüncü sütuna yönelme -a ekini koy.
- Görevi aynı son iki sütunu redif olarak kapat; kökleri sağdan sola karşılaştır.
- l eşleşir; bir önceki o/a eşleşmez. Uyak bir sesle sınırlıdır; hece sayacı ayrıca sekizi verir.
Sınır: Tablo kullanmak dil bilgisi çözümlemesini atlamaz. -lara içindeki sesler yeniden uyak hesabına eklenmez.
Dize sonundaki -lara bölümünü redif olarak ayırmadan dört ses uyak demek hangi incelemeyi atlar?
Hatayı bul
Öğrenci “yollara/dallara sonunda -lara var; hepsi uyaktır. İki dize sekiz heceli olduğundan uyak türünü saymadan da bulurum” diyor.
İlk hatayı göster
İlk hata: Aynı görevli ekleri ayırmadan uyak hesabına katıyor; ardından ölçü bulgusunu uyak türü yerine kullanıyor.
-lar ve -a eklerini redif olarak ayır; yol/dal köklerinde yalnız l ortak kalır. Sekiz hece ölçü bulgusudur, yarım uyak ayrı ses incelemesinin sonucudur.
Örnek parçanın ilk dizesi “Akşam iner uzun yollara” olursa yalnız bu değişiklik hece sayısını ve dize sonu çözümünü nasıl etkiler?
dar bir hece, uzun iki hecedir: ilk dize 9, ikinci dize 8 hece olur. yollara/dallara değişmediğinden -lara redif ve l yarım uyak çözümü korunur. Hece düzeni ile son ses örgüsü ayrı değişebilir.
Dersin soruları
1Yeni yazılan parça: “Kuşlar konar taşlara / Günler döner yaşlara”. İlk dizede kuşların taşlara konması, ikinci dizede geçen yılların yaşlara dönüşmesi anlatılıyor. Her iki son sözcükte -lar çoğul, -a yönelme ekidir. Dize sonlarındaki uyak ve redif için hangi çözümleme uygundur?
Bu soruda hata mı var?2Bu ders için yazılan dizeler: “Bir ışık düştü cama / Bir yaprak indi dama”. Sözcükler olağan Türkçe söyleyişleriyle okunacak. Yalnız bu iki dizenin hece sayıları için hangi ifade doğrudur?
Bu soruda hata mı var?3Yeni yazılan oyunlu parça: “Çizgiyi eğri çizme / Masada yırtık çizme”. İlk dizede çizme, çizmek fiilinin olumsuz emir biçimidir; ikinci dizede ise ayakkabı türünün adıdır. Son sözcüklerin aynı yazılmasından hangi sonuç çıkarılabilir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Bu ders için yazılan “Gökyüzünde yıldızlar uyanırken” dizesi, her ünlü bir hece sayılarak okunduğunda kaç hecelidir?
2Bu ders için yazılan dörtlük: “Kapı açıldı sessizce / Pencere kapandı hızla / Işık sönmedi bir anlık / Gece uzadı bekleyiş”. Dörtlük için hangi gözlem desteklenir?
3Aşağıdaki dize sonu çiftlerinde çoğul (-ler/-lar) ve bulunma/çıkma (-de/-da/-den) ekleri aynı görevdedir. Bu ekler redif olarak ayrıldıktan sonra kalan sözcüklerde yalnızca tam uyak (iki ortak ses) bulunan çift hangisidir?
4“Sessiz bir akşam çöker / Soluk bir ışık söner” dizelerinde -er geniş zaman eki, aynı görevdedir. Dize sonlarının çözümlemesi için hangisi uygundur?
5Bu ders için yazılan “Söylenen her şey bu gece / Söze dönmüş bir hece” dizelerinin sonunda redif ve uyak için hangi çözümleme uygundur?
6Bir öğrenci, düzenli ölçüsü ve dize sonu uyakları bulunmayan bir şiir parçası için “bu parçada ahenk yoktur” diyor. Derse göre bu sonuca hangi karşılık uygundur?
7Bir öğretmen bir şiir parçası için üç soru soruyor: (I) Dizelerde kaçar hece var? (II) Redif ayrıldıktan sonra dize sonlarında hangi ortak sesler kalıyor? (III) Hangi dizeler birbirleriyle benzeşiyor? Bu sorular hangi ahenk başlıklarına karşılık gelir?
8Bu ders için yazılan dört dizenin sonları sırasıyla kanat, yol, sanat, kol sözcükleridir; redif yoktur. Uyak türleri ve düzeni için hangisi doğrudur?
9Bu ders için yazılan “Dönmedi gelecek yarın / Sönmedi gelecek yarın” dizelerinde -medi aynı görevli eklerdir; “gelecek yarın” iki dizede aynı anlam ve görevde tekrarlanmaktadır. Redif ve uyak için hangisi doğrudur?
10Bir öğrenci kısa bir şiir parçasının dize sonlarını çözümlemeye başlıyor. Derse göre hangi sıra uygundur?
Aklında kaldı mı?
Uyak seslerini saymadan önce neden redifi ayırırız?
Aynı görev/anlamla tekrarlanan bölümü farklı sözcükler arasındaki uyak sesi diye yeniden saymamak için.
İki dize aynı sayıda heceliyse son sözcükleri kesin uyaklı mıdır?
Hayır. Hece toplamı ile dize sonu ses benzerliği ayrı özelliklerdir; son sözcükler ayrıca incelenir.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.