hepnotServetifünun ve Fecriati: dergi, topluluk ve şiir tutumu
Konunun mantığı
Servetifünun adı hem bir dergiye hem o çevrede belirli yıllarda birlikte çalışan edebî topluluğa ilişkin kullanılır. Okul çerçevesinde1896da Tevfik Fikretin derginin yazı işlerine gelişi önemli eşiktir;1896–1901, topluluğun birlikte üretim dönemi için kullanılır. Derginin tarihi, grubun tarihi ve tek sanatçının bütün üretim hayatı aynı çizgi değildir. Bir yazarın daha sonraki eserini yalnız eski grup üyeliğiyle değişmez biçimde açıklamayız.
Servetifünun şiirinde estetik işçilik, ahenk, yeni imgeler ve sanatlı dil önemli eğilimlerdir. Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin bu şiir çevresinin belirgin adlarıdır. Fransız şiiriyle ilişki, parnasizm ve sembolizm etkileri ile biçim arayışları birlikte incelenebilir; her şiire aynı etki oranı verilmez. Aruz, sone ve serbest müstezat gibi biçim/ölçü başlıklarını birbirinin eş anlamlısı saymayız. Serbest müstezat adı, otomatik olarak ölçüsüz serbest nazım demek değildir.
Şiirde cümlenin anlam ve söz dizimi bakımından dize veya beyit sonunda tamamlanmayıp devam etmesi anjanbuman başlığıyla incelenir. Bu, yalnız dize sayısının artması ya da kafiyenin yokluğu değildir. Ses ve anlam düzeni farklı sınırlarda kurulabilir. Bir kısa örnekte cümlenin sürmesini göstermek, o metnin aruzunu, bütün nazım biçimini veya tarihî dönemini kanıtlamaz. Aşağıdaki yeni parçalar yalnız bu ilişkiyi görünür kılar; tarihî şiir veya doğrulanmış ölçü örneği değildir.
Fecriati,1909çevresinde oluşan genç bir edebî topluluk ve yayımladığı sanat bildirisiyle incelenir. Bildiride sanatın kişisel niteliğine ve değerine vurgu öne çıkar; bu derste ifade kaynak metinden aktarılmadan açıklanır. Servetifünunla eleştirel ilişki, bazı estetik sürekliliklerin bulunmasını engellemez. Topluluk bildirisi ortak niyetin kaydıdır; her üyenin her metninin aynı dil, konu ve biçimde olduğunu tek başına göstermez. Bildiri tarihi/üyelik listesi gibi ayrıntılar ayrı belge sorularıdır; burada eksiksiz döküm verilmez.
Ahmet Haşim, Fecriatiyle ilişkilendirilen önemli şairdir ve topluluk dağıldıktan sonra da kendi şiir çizgisini sürdürür. Cenap Şahabettin ile Ahmet Haşimde ses ve çağrışımın önemli olması onları aynı kişi veya aynı topluluk yapmaz. Topluluk, yayın organı, yazar, metin ve sanat ilkesi için ayrı sütunlar kullanmak bu karışıklığı önler. Dönemsel eğilimler bir şiirin bütün tarihini tek başına belirlemez. Bu giriş bütün romancıları, eserleri, bildirinin tüm maddelerini ve şiir akımlarının bütün ayrımlarını tamamlamaz.
Dergi, grup ve kişinin eser hayatı aynı kapsam değildir. Cümlenin dizeyi aşması anjanbumanla ilişkilidir; tek başına ölçü/biçim/dönem kanıtı olmaz. Fecriati bildirisi ortak sanat niyetini gösterir, bütün metinlerin özdeşliğini değil.
Adım adım bir örnek
Bu ders için yeni yazılmış, ölçü iddiası olmayan üç satır: “Sabah, dar istasyonun / taş basamağında bekleyen / bir sessizlikti.” Eğik çizgiler satır sonunu gösterir; parça tarihî bir şaire ait değildir. Cümlenin ve satırın sınırları nasıl ilişkilidir?
Söz dizimini tamamlama
- İlk satırdaki tamlayan, sonraki satırın taş basamağı ifadesine bağlanır.
- İkinci satırdaki bekleyen ifadesi üçüncü satırdaki adla tamamlanır; yüklem de son satırdadır.
- Cümle üç satıra yayılır; satır sınırı cümle sınırı değildir.
Sınır: Bu gözlem anjanbuman ilişkisini örnekler; aruz veya belirli bir nazım biçimi saptanmış değildir.
Sınırları işaretleme
- İki iç satır sınırı çiz, bütün cümle için yalnız sondaki bitişi işaretle.
- Satır sonlarında anlam/söz dizimi sürüyorsa iki farklı sınır dizisi vardır.
- Aynı parçayı tek satırda yazınca sözcükler korunabilir; görünür dize sınırı ilişkisi değişir.
Sınır: Bu temsil ses etkisinin ölçülmüş olduğunu veya bütün okurların aynı duyguya ulaştığını göstermez.
Sözcükler aynı kalıp parça tek düzyazı cümlesi olarak yazılırsa dize sonunu aşma ilişkisi aynı biçimde gösterilebilir mi?
Hatayı bul
“Serbest müstezat adında serbest var; öyleyse aruz kullanılmaz ve tüm dizeler ölçüsüzdür.” İlk kavram karışıklığı nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Bir nazım biçiminin adını, bütün ölçü koşullarını ortadan kaldıran günlük anlamla okumak.
Serbest müstezat ile ölçüsüz serbest nazım aynı başlık değildir. Somut metnin ölçüsü ayrıca taranır; yalnız adından her dizenin ölçüsüz olduğu çıkarılmaz.
Çalışılmış üç satırdaki sözcükler aynı sırayla tek düzyazı cümlesine alınırsa hangi gözlem değişir, hangisi korunur?
Söz dizimi ve sözcük sırası korunabilir; görünür dize sınırları kaldırıldığından cümlenin bu sınırları aşması aynı şekilde işaretlenemez. Ses/duygu etkisinin bütünüyle aynı veya bütünüyle yok olduğu ölçülmüş değildir; tarihî aidiyet oluşmaz.
Dersin soruları
1Bu ders için yazılmış iki satır, ölçü iddiası olmadan veriliyor: “Uzak kıyıda duran / son ışığı izledim.” İkinci satır, ilk satırdaki duran ifadesini anlamca ve söz dizimce tamamlıyor. En doğrudan gözlem hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Bir çalışma tablosunda A,1896da Servetifünun dergisinin yazı işleriyle bağlantılı şair; B,Fecriatiyle ilişkili olup grup sonrasında da kendi şiir çizgisini sürdüren şair olarak tanımlanıyor. Bu derste incelenen kayıtlarla A ve B hangi sıradadır?
Bu soruda hata mı var?3Kurmaca bir arşiv incelemesinde bir edebî grubun ortak sanat bildirisi ile üyelerin üç ayrı eseri karşılaştırılıyor. Bildiri kişisel yaratıcılığı öne çıkarıyor; eserler konu ve söz varlığı bakımından farklılaşıyor. Araştırmacı yalnız bildiriden “bütün üyelerin bütün metinleri aynı konu ve aynı söz varlığına sahip olmalıdır” sonucunu çıkarıyor. Hangi değerlendirme en uygundur?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Bir öğrenci, “1896–1901 aralığı derginin bütün tarihidir; topluluğun ve Tevfik Fikret’in bütün eser hayatı da bu aralığa sığar” diyor. Derse göre bu değerlendirmeye hangi karşılık uygundur?
2Bu derse göre Servetifünun şiiri hakkında hangi ifade uygundur?
3Kurmaca bir inceleme kartında iki şiir için şu veriler yazılıdır. A: sone biçiminde, aruzla yazılmış; Fransız şiirinin işçilik etkisi belirgin. B: serbest müstezat başlığıyla, aruz kalıplarına göre taranmış; Fransız şiirinin çağrışım etkisi belirgin. Bir öğrenci “İki şiirde de Fransız etkisi var; etki oranı aynıdır. İkisi de aruzla yazıldığına göre sone ile serbest müstezat aynı başlığın adlarıdır” diyor. Derse göre bu nota hangi düzeltme uygundur?
4Bu ders için yazılmış, ölçü iddiası olmayan üç satır (eğik çizgi satır sonunu gösterir): “Rüzgâr kapıyı çalıp / geçti. Sonra lamba / ışığını uzattı sofraya.” Satır sonları ile cümle sonları için hangisi doğrudur?
5Bu ders için yazılmış iki kısa parça veriliyor (eğik çizgi satır sonu; ölçü iddiası yok). A: “Gün söndü. / Yollar sustu. / Kapılar kapandı.” B: “Gün sönerken yollar / sustu, kapılar kapanıp / evler uykuya girdi.” Yalnız cümle ve satır sınırlarına bakıldığında hangisi desteklenir?
6Bir kısa parçada cümlenin dize sonunda tamamlanıp tamamlanmadığına karar verirken derse göre ilk bakılacak ölçüt hangisidir?
7Fecriati bildirisi bu derste nasıl tanıtılmıştır?
8Bir araştırmacı şöyle yazıyor: “Fecriati, Servetifünunla eleştirel bir ilişki kurduğuna göre iki çevre arasında hiçbir estetik süreklilik bulunamaz.” Kurmaca iki kart veriliyor. S (Servetifünun çevresinden): “Mavi akşam, sedef bir sesle kapandı.” F (Fecriati çevresinden): “Sedef bir sesin içinden mavi bir akşam doğdu.” Derse göre hangi değerlendirme uygundur?
9Bir çalışma tablosunda “topluluk”, “yayın organı” ve “şair” sütunları var. Servetifünun, Fecriati ve Ahmet Haşim adları derse göre hangi seçenekteki gibi yerleştirilmelidir?
10Bir not iki iddia içeriyor: (1) “Ahmet Haşim Fecriatiyle ilişkilendirildiğine göre topluluk dağıldıktan sonra yazdığı şiirler de yalnız bu üyelikle açıklanır.” (2) “Cenap Şahabettin ve Ahmet Haşimde ses ve çağrışım önemli olduğuna göre ikisi aynı şairdir.” Derse göre iki iddia için hangi değerlendirme uygundur?
Aklında kaldı mı?
Anjanbumanı belirlerken hangi iki sınırı karşılaştırırsın?
Cümle/anlamın dil bilgisel tamamlanma sınırı ile dize veya beyit sınırını. Anlamın sonraki dizeye sürmesi bu ilişkiyi gösterir; ölçü veya tarih tek başına bulunmaz.
Bir topluluğun dağılması her üyenin aynı gün şiir çizgisini bırakmasını gerektirir mi?
Hayır. Grup faaliyeti ile kişinin daha sonraki eser hayatı farklıdır; Ahmet Haşimin grup sonrasında kendi şiir çizgisini sürdürmesi bu ayrımı çalışmaya yardım eder.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.