Anlatının yapı unsurları: olay, kişi, zaman ve mekân

Konunun mantığı

Anlatıda olay, kişinin durumunda veya çevresinde gerçekleşen değişiklik olarak izlenebilir; olay örgüsü bu olayların metinde birbirleriyle kurduğu ilişkiler ve düzenleniştir. Kapının açılması tek bir olay olabilir; birinin içeri girip bir kararı değiştirmesi başka olaylarla ilişkili bir örgü oluşturabilir. Her ayrıntıyı ayrı olay saymak zorunda değiliz: betimleme, bir yerin niteliğini gösterebilir. Olayların art arda verilmesi de aralarında mutlaka nedensellik bulunduğunu kanıtlamaz; neden ilişkisi için metnin verdiği bağ aranır.

Kişiler, kurmaca dünyada olayları yaşayan veya olaylarla ilişkisi kurulan varlıklardır. Bir kişinin davranışı, konuşması ya da iç dünyası metinde farklı yollarla sunulabilir. Tek bir davranıştan kişinin bütün hayatına veya değişmez psikolojisine ilişkin hüküm çıkarmayız. Olayları aktaran anlatıcı, gerçek yazarla aynı kabul edilmez. Birinci kişiyle anlatan “ben”, bu örneklerde kurmacanın sesidir; anlatılanların gerçek yazarın öz yaşamı olduğunu söylemek için metin dışı bilgi gerekir. Anlatıcı bir olay kişisi de olabilir, olaylara katılmadan anlatıyor da olabilir.

Olay zamanı, anlatılan dünyada olayların gerçekleştiği zaman veya süredir. Anlatma zamanı ise anlatıcının bu olayları aktardığı zamansal konumla ilgilidir; gerçek yazarın dosyayı kaydettiği tarih veya okurun okuma süresiyle otomatik aynı değildir. “O gün on yaşındaydım, şimdi o sabahı otuz yıl sonra anlatıyorum” ifadesi iki düzeyi açıkça ayırır. Bir pasaj bu ayrımı belirlemek için yeterli ipucu vermiyorsa kesin yıl uydurmayız. Yalnız “geçen yıl” denmesi, anlatmanın takvim yılı bilinmiyorsa olayın mutlak takvim tarihini vermez.

Kronoloji, olayların kurmaca dünyada önce–sonra sırasıdır; anlatım sırası, okurun onları metinde hangi sırayla gördüğüdür. Anlatı sonuçtan başlayıp daha önceki bir olaya dönebilir veya aradaki uzun süreyi birkaç cümleyle geçebilir. Olayları tarih/saat çizgisine, metindeki yerlerini ayrı numaralara koymak bu farkı görünür kılar. Anlatım sırası değişirken aynı olayların kronolojisi korunabilir; ancak bu düzenlemenin okurda belirli bir etki yarattığı, öğrenci ya da okur verisi olmadan ölçülmüş sonuç diye sunulmaz.

Mekân, olayların geçtiği yerdir; bazen yalnız konum bilgisi verir, bazen hareketleri sınırlar veya bir kararın koşullarını oluşturur. Dar bir geçidin iki kişinin yan yana ilerlemesini engellediği açıkça söylenmişse mekânla eylem arasında bağ kurulabilir. Yalnız bir odanın adı verilmişse onun bütün kişilerde aynı duyguya yol açtığı söylenemez. Yapı unsurları ayrı başlıklar altında öğrenilir ama anlatıda birlikte çalışır: kişinin belirli yerde ve zamanda yaptığı eylem olayın anlamını kurar. Çözümde her çıkarımı bir metin işaretine bağlamak, eksik bilgiyi alışılmış hikâye kalıplarıyla doldurmayı önler.

Adım adım bir örnek

Bu taslak için yazılmış kurmaca pasaj: “Kavanozların etiketlerini bitirdiğimizde atölyenin zili çaldı. O sabah içeri ilk ben girmiş, kalemlerin kuruduğunu görmüştüm. Az sonra gelen Duru, kendi kalemini uzatınca işe başlayabilmiştik.” Olay sırası ile sunulma sırasını ve mekânın verilen işlevini iki temsille inceleyiniz.

Zil cümlesi sona taşınırsa bu üç olayın kendi dünyasındaki sırası mı, okurun onları görme sırası mı değişir?

Hatayı bul

“Hikâyenin ilk cümlesinde kapı kapandı; demek ki kurmaca dünyada da ilk olay kapının kapanmasıdır.” İlk hata nedir?

Dersin soruları

Kendini dene

Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.

Aklında kaldı mı?