hepnotÖğretici metin türleri: amaç, dayanak ve yazarın konumu
Konunun mantığı
Öğretici metinler bilgi verme, açıklama, düşündürme, değerlendirme veya yönlendirme gibi amaçlarla okunur. Bu geniş ailede bilimsel inceleme ile kişisel bir düşünce yazısı aynı yöntemle kurulmak zorunda değildir. Konu tek başına türü belirlemez: bir müze hem gezi yazısında hem eleştiride hem araştırma makalesinde ele alınabilir. Önce metnin okura ne yaptırmak istediğini, sonra bilgiyi ve düşünceyi nasıl düzenlediğini sorarız. Öğretici olmak her cümlenin nesnel olduğu veya estetik anlatımın bulunamayacağı anlamına gelmez.
Makale, bir konuya ilişkin açıklama veya savı düzenli bir gerekçelendirmeyle ele alır. Bilimsel makalede araştırma sorusu, yöntem, veriler ve kaynaklarla sonuç arasındaki bağ denetlenebilmelidir; gazete makalesinde düzenleme ve kapsam farklı olabilir. Bir sayı kullanmak tek başına makale yapmaz, makale başlığı da iddiayı kendiliğinden doğru kılmaz. Kaynakların uygunluğu, verilerin sınırı ve sonucun onlardan çıkıp çıkmadığı ayrıca değerlendirilir. Bilimsel sonuçları değişmez hükümler olarak ezberlemek yerine, dayanakları ve yeni kanıtla gözden geçirilebilme koşullarıyla okuruz.
Denemede yazar bir konu üzerinde kendi düşünme yolunu ve kişisel bakışını serbestçe geliştirir; bilimsel bir savı deneyle kanıtlama yükümlülüğü türün belirleyici koşulu değildir. Bu, denemenin gerekçesiz veya tutarsız olmak zorunda olduğu anlamına gelmez. Sohbette okurla konuşur gibi bir ilişki öne çıkabilir; gazete fıkrasında güncel olay üzerine kişisel değerlendirme belirgindir. Buradaki fıkra, kısa güldürücü anlatıyla aynı anlamda kullanılmaz. Bu türler arasında kesişmeler bulunduğundan yalnız “bence” veya tek soru cümlesinden kesin etiket üretmeyiz.
Eleştiri, bir eseri veya sanatçının üretimini belirli ölçütlerle inceleyip değerlendirmeyi öne çıkarır. Sadece kusur aramak değildir; güçlü ve sorunlu yanlar gerekçeleriyle ele alınabilir. Mülakatta sorularla alınan yanıtlar merkezdeyken röportajda yerinde gözlem, belge ve görüşme daha geniş bir düzenlemede birlikte kullanılabilir; tek bir alıntı bu ayrımı kesinleştirmez. Bu giriş ayrıntılı bütün tür tarihini tamamlamaz. Soruda tür seçilecekse metnin amacı, yapısı ve verilen üretim bağlamı birlikte kullanılmalıdır.
Kişisel hayat çevresinde günlük, anı, biyografi, otobiyografi, mektup ve gezi yazısı gibi türler incelenir. Günlükte yaşananlara yakın zamanlı kayıt, anıda geçmişe dönüp anlatma; biyografide başkasının, otobiyografide kişinin kendi yaşamı odağı ayırıcı ipuçlarıdır. Tek tarih görmek günlük, birinci kişi görmek otobiyografi demek değildir; bunlar farklı türlerde de bulunabilir. Bir gezi yazısı yer gözlemlerini kişisel izlenimle birleştirebilir. Metnin yalnız küçük parçası verilmişse desteklenen işlevi söylemek, bütün eserin türünü kesinleştirmekten daha ölçülü olabilir.
Türü konu veya tek sözcük belirlemez. Makalede savın dayanakları, denemede kişisel düşünme, eleştiride ölçütlü değerlendirme öne çıkar. Anı/günlük ve biyografi/otobiyografi için zaman ve anlatılan yaşam ilişkisi birlikte okunur; kısa parçada kesinlik sınırlı olabilir.
Adım adım bir örnek
Bu taslak için yazılmış kurmaca editör notları: I “Metin, sergi düzenini erişilebilirlik ve eserlerin görünürlüğü ölçütleriyle tartışıyor; başarılı ve aksayan yanlara örnek veriyor.” II “Yazar, beklemenin kendisi için anlamını araştırma sonucu ilan etmeden kişisel düşünce akışıyla yokluyor.” Baskın yazı amaçlarını iki temsille ayırınız.
Amaç–ölçüt tablosu
- I belirli bir üretimi ölçütlerle değerlendirdiği için eleştiri odağı taşır; yalnız olumsuz yargı aranmaz.
- II kişisel düşünceyi yoklama odağıyla denemeye yaklaşır; sırf öznel olması bütün başka türleri otomatik dışlamaz.
Sınır: Kurmaca editör notlarının baskın amaçları açık verilmiştir; tek kısa cümleden gerçek eserin bütün türünü teşhis eden model değildir.
Yazarın üstlendiği iş
- I için “Bir üretimi hangi ölçüte göre değerlendiriyor?”, II için “Kendi düşünmesini hangi yönde açıyor?” sorularını yaz.
- İlkinde eser/ölçüt ilişkisini, ikincisinde kişisel düşünme yolunu esas al; konu başlığını tek başına tür yapma.
Sınır: Aynı iki açıklamanın ikinci temsilidir; iki ayrı öğrenci başarısı ölçümü değildir.
I yalnız olumlu değerlendirmeler içerirse eleştiri odağı ortadan kalkar mı; hangi ölçütü korumak gerekir?
Hatayı bul
“Eleştiri olumlu cümle içeriyorsa artık eleştiri değildir; bu tür yalnız kusur bulur.” İlk hata nedir?
İlk hatayı göster
İlk hata: Ölçütlü değerlendirmeyi yalnız olumsuz yargıyla eşitlemek.
Eleştiri güçlü veya sorunlu yanları gerekçeyle değerlendirebilir. Olumlu yargı bulunması değil, inceleme amacı ve kullanılan ölçütler dikkate alınır.
Tek kapı cümlesinin devamında bir sanatçının üretimleri açık ölçütlerle ve örneklerle değerlendiriliyorsa hangi ek dayanak oluşur?
Eleştiri amacı için eser–ölçüt–gerekçe ilişkisi oluşur. Karar yalnız bence sözcüğüne değil bütün metnin baskın değerlendirme düzenine dayanır; diğer türlerle kesişme yine bağlama göre incelenir.
Dersin soruları
1Bu taslak için yazılmış kurmaca plan: Bir yazar, okulların enerji kullanımına ilişkin savını açıklıyor; hangi kayıtları incelediğini belirtiyor, ölçümlerin kapsamını ve yararlandığı kaynakları veriyor, sonucunu bu verilerle sınırlandırıyor. Seçenekler arasında bu planın baskın düzenine en uygun tür hangisidir?
Bu soruda hata mı var?2Bu taslak için yazılmış kurmaca iki kayıt bağlamı: X kişi her akşam o gün yaşadıklarını tarih atarak kaydediyor. Y aynı kişi, otuz yıl önceki bir çalışma yolculuğunda yaşadıklarını bugünkü değerlendirmeleriyle anlatıyor. Başka bir baskın amaç verilmediğine göre X–Y için en uygun tür çifti hangisidir?
Bu soruda hata mı var?3Bir öğretici metinden yalnız “Bence bu kapının tasarımı yeniden düşünülmeli.” cümlesi verilmiştir. Öğrenci “Bence bulunduğu için metnin tamamı kesin denemedir.” diyor. Bu çıkarım için en uygun değerlendirme hangisidir?
Bu soruda hata mı var?Kendini dene
Tüm soruları cevapla. Bitirince puanını ve zorlandığın noktaları göreceksin.
1Üç kurmaca taslağın ortak konusu bisiklet yollarıdır. K: Yazar, bir ilçedeki yolların uzunluğunu belgelerden alıp kaynaklarıyla verir ve bu verilerden bir sav çıkarır. L: Yazar, bir sabah çocukluk bisikletini düşünerek kendi düşünme yolunu serbestçe açar. M: Yazar, bir bisiklet yolunu belirli ölçütlerle değerlendirir ve güçlü ile sorunlu yanlarını gerekçelendirir. Baskın amaç ve dayanağa göre hangi eşleştirme doğrudur?
2Bu çalışma için yazılmış bilimsel makale özeti: “Araştırma, yalnız bir ilçedeki iki okulda yapılmıştır. Öğrencilerin okuma süresi ile sınav puanı arasında ilişki bulunmuştur. Yazar, sonucun ülkedeki bütün okullar için geçerli olduğunu belirtiyor.” Bu özet için hangi değerlendirme doğrudur?
3Bu çalışma için yazılmış köşe yazısı parçası: “Şehrimizde otobüs kullananların sayısı son bir yılda yüzde kırk arttı. Bu nedenle belediyenin hemen yeni hat açması gerekir.” Bir öğrenci “Yüzde kırk gibi bir sayı geçtiğine göre bu parça bilimsel makaledir” diyor. En ölçülü yanıt hangisidir?
4Bu çalışma için yazılmış gazete köşesi parçası: “Dün sabah vapur seferleri sis nedeniyle iptal edildi. Bana göre kurumlar sis uyarısını önceki gece vermeli; yolcuyu iskelede bekletmek verimsizliktir.” Parçanın türü hakkında hangi değerlendirme en sağlamdır?
5Kurmaca iki metin tanıtılıyor. U: Yalnız soruların ve yanıtların sırayla verildiği bir metin. V: Yazarın atölyeyi gezip gözlemlerini, belge görüntülerini ve ustayla yaptığı görüşmeyi birlikte kurduğu bir metin. Hangi eşleştirme doğrudur?
6Aynı sergi hakkında iki kurmaca not var. N: “Sergiyi beğenmedim, bana sıkıcı geldi, bir daha gitmem.” P: “Eserler tek sıra hâlinde dizildiği için yan yana duran işleri karşılaştırmak güç; buna karşılık açıklama panoları ziyaretçiyi eserin yapım tekniğine yönlendirmesi bakımından başarılı.” Hangi değerlendirme doğrudur?
7Bu çalışma için yazılmış kurmaca parça: “Mehmet Usta, 1950’de küçük bir kasabada doğdu; on iki yaşında çıraklığa başladı ve 1975’te kendi atölyesini kurdu. Bu bilgiler usta yakınlarıyla yapılan görüşmelere ve belgelere dayanır.” Bir öğrenci “Çocukluk ve çıraklık gibi kişisel ayrıntılar anlatıldığına göre parça otobiyografidir” diyor. Bu çıkarım için hangi değerlendirme uygundur?
8Bu çalışma için yazılmış parça: “Kuzeyada’nın dar sokaklarında yürürken balıkçıların ağlarını kapı önlerinde serdiğini gördüm. Kıyıdaki küçük çarşıda hissettiğim sakinlik, uzun zamandır özlediğim bir şeydi.” Parçanın türü için hangi değerlendirme en ölçülüdür?
9Bu çalışma için yazılmış kılavuz parçası: “Telefonu şarja takarken fişi, kapıyı kilitler gibi sıkıca itiniz; kablonun kıvrılmamasına dikkat ediniz.” Bir öğrenci “Benzetme bulunduğuna göre bu parça öğretici değildir” diyor. Bu çıkarım hakkında hangi değerlendirme doğrudur?
10Bir öğrenci kısa bir parçanın türünü belirlerken şu sırayı izliyor: önce konuya bakıyor, sonra metinde “bence”, sav ya da sayı gibi dikkat çeken tek bir ifade arıyor, ardından tür adını veriyor. Derste verilen yaklaşıma göre bu sıranın en doğru düzeltmesi hangisidir?
Aklında kaldı mı?
Makale ile denemeyi yalnız sayı/bence işaretleriyle ayırmak neden yetersizdir?
Sayı ve kişisel ifade farklı türlerde bulunabilir. Savın nasıl desteklendiği, baskın amaç ve düşüncenin düzenlenişi birlikte değerlendirilir.
Anı–günlük ayrımında tarih yazılması dışında neye bakılır?
Yaşantıyla kaydın zamansal ilişkisine: yakın zamanlı kayıt mı, geçmişe dönüp değerlendiren anlatım mı? Tek tarih bütün metnin türünü belirlemez.
Kaynak ve kontrol durumu
Bu ders Hepnot için hazırlandı; üçüncü taraf soru kitabından soru veya görsel aktarılmadı. Bu, başka içerikle benzerlik olmadığının garantisi değildir.
Branş editörü incelemesi ve müfredat eşleştirmesi sürüyor; bu nedenle ders taslak olarak işaretlidir.
Müfredat için başvurulacak kaynak: MEB öğretim programları.